{"id":4107,"date":"2023-03-18T14:32:35","date_gmt":"2023-03-18T11:32:35","guid":{"rendered":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/?p=4107"},"modified":"2025-08-01T17:36:53","modified_gmt":"2025-08-01T14:36:53","slug":"enflasyonla-mucadelede-basel-iii-alternatif-araclar-neden-faizden-daha-etkili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/enflasyonla-mucadelede-basel-iii-alternatif-araclar-neden-faizden-daha-etkili\/","title":{"rendered":"Enflasyonla M\u00fccadelede BASEL-III Alternatif Ara\u00e7lar Neden Faizden Daha Etkili?"},"content":{"rendered":"

Ortodoks iktisat yakla\u015f\u0131m\u0131nda enflasyonla m\u00fccadelenin temel arac\u0131 faiz artt\u0131r\u0131m\u0131d\u0131r ancak bunun uzun vadeli iktisadi maliyetleri ve arz \u00fczerindeki y\u0131k\u0131c\u0131 etkileri tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Peki enflasyonla BASEL-III<\/strong>‘\u00fcn \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ba\u015fka ara\u00e7larla ve uzun vadeli zarar\u0131 minimize ederek m\u00fccadele etmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/p>\n

Genel Mekanizma<\/strong><\/p>\n

Faiz ile \u00f6nerece\u011fimiz alternatif politika ara\u00e7lar\u0131n\u0131 mukayese etmeden \u00f6nce genel mekanizmaya bir de\u011finmek gerekiyor. Enflasyon nedir ve faizle nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcr? Enflasyon \u00f6l\u00e7\u00fclen zaman periyodu i\u00e7in fiyatlar genel d\u00fczeyindeki art\u0131\u015f h\u0131z\u0131\/oran\u0131d\u0131r ve enflasyon d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde mal ve hizmet fiyatlar\u0131 d\u00fc\u015fmez, sadece y\u00fckselme h\u0131z\u0131 d\u00fc\u015fer. Mal ve hizmet fiyatlar\u0131n\u0131n istikrarl\u0131 bir bi\u00e7imde artmas\u0131 bir ekonomi i\u00e7in istenen bir durumdur ve sa\u011fl\u0131kl\u0131d\u0131r ancak burada anahtar kelime istikrard\u0131r. Fiyat art\u0131\u015f\u0131 kontrolden \u00e7\u0131kmamal\u0131 ve istenen aral\u0131klarda ger\u00e7ekle\u015fmelidir.<\/p>\n

Sa\u011fl\u0131kl\u0131 kabul edilen bu oran yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar neticesinde geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler i\u00e7in %2, geli\u015fmekte olan \u00fclkeler i\u00e7in yakla\u015f\u0131k %5-%10 aral\u0131\u011f\u0131nda belirlenmi\u015f. Genelde \u00fclkelerin enflasyon hedefleri de buna paralel, bu rakamlar\u0131n \u00e7ok \u00fczerinde ya da alt\u0131nda enflasyon hedeflemeleri pek g\u00f6zlemlenen bir durum de\u011fil.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin sorunu y\u00fcksek enflasyon olmas\u0131na ra\u011fmen geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler bu sorundan, d\u00f6nem d\u00f6nem tam tersi \u015fekilde etkilendiler. \u00d6rne\u011fin Japonya\u2019da 1990 y\u0131l\u0131ndan beri d\u00fc\u015f\u00fck enflasyon sorunu var ve bunu artt\u0131rmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli politikalar uygulad\u0131lar. Bu yaz\u0131da d\u00fc\u015f\u00fck enflasyon sorununa de\u011finmeyece\u011fiz zaten g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fclkelerin neredeyse tamam\u0131 y\u00fcksek enflasyonla m\u00fccadele halinde. Pandemi d\u00f6nemi i\u00e7in konu\u015fursak, sorunun arz y\u00f6nl\u00fc oldu\u011fu pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmada vurgulan\u0131yor.<\/p>\n

Neden arz ya da talep olsa da her iki tip enflasyon ayn\u0131 temel prensibe dayan\u0131yor. Talep, potansiyel \u00fcretimden fazlaysa ya da potansiyel \u00fcretim istenen talebi destekleyecek kadar y\u00fcksek de\u011filse enflasyon olu\u015fur. Burada potansiyel kavram\u0131 kritiktir. Ekonomi hali haz\u0131rda istenen talebi destekleyecek kadar \u00fcretim yapm\u0131yorsa ancak bu \u00fcretime ula\u015facak kapasite kullan\u0131m oranlar\u0131 varsa enflasyon ge\u00e7icidir ve talep hemen kar\u015f\u0131lan\u0131r. \u00dcreticiler daha fazla \u00fcretir ve talebi kar\u015f\u0131lar ancak kapasiteyi a\u015fan bir mal ve hizmet talebi varsa \u00fcreticiler k\u0131sa vade de daha fazla \u00fcretemez ve fiyatlar\u0131 y\u00fckseltir.<\/p>\n

\u015eimdi bu dengede talebin art\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek ger\u00e7ekle\u015fen bir enflasyona \u201ctalep y\u00f6nl\u00fc enflasyon\u201d diyen ki\u015finin s\u00f6yledi\u011fi do\u011frudur ancak ayn\u0131 anda arz\u0131n yetersiz oldu\u011fu da s\u00f6ylenebilir. Bu iddialar\u0131n ikisi de do\u011fru olsa da ekonomide duruma ve kompozisyona g\u00f6re enflasyona arz ya da talep taraflar\u0131ndan yakla\u015farak farkl\u0131 \u015fekilde m\u00fcdahale etmek gerekebilir. Peki enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in hangi y\u00f6nden m\u00fcdahale etmemiz gerekir ve bunu tespit etmek i\u00e7in temel parametre nedir? Vadedir.<\/p>\n

K\u0131sa ve uzun vade aras\u0131ndaki temel fark \u015fudur. Talep her iki vade i\u00e7in esnek olsa da arz k\u0131sa vade de esnek de\u011fildir. Esneklikten kas\u0131t arz\u0131n ya da talebin para politikas\u0131na ne \u00f6l\u00e7\u00fcde cevap verdi\u011fidir. Para politikas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011finizde talebe k\u0131sa vadede ve an\u0131nda etki edebilirsiniz ancak arz b\u00f6yle de\u011fildir. Bir demir \u00e7elik tesisi 2 senede yap\u0131l\u0131yorsa, bunu ne kadar kredilendirirsek kredilendirelim yine 2 senede yap\u0131l\u0131r. Bu uzun yat\u0131r\u0131m d\u00f6nemlerinde ise enflasyonla m\u00fccadeleyi terk edemezsiniz. Bu y\u00fczden k\u0131sa vade i\u00e7in talep kontrol edilmek zorundad\u0131r. Enflasyon \u00fcretim \/ arz kaynakl\u0131 olsa dahi talebin, arz\u0131n \u00fczerine \u00e7\u0131kmas\u0131 engellenmelidir. Aksi taktirde makro denge bozulur ve olu\u015fan y\u00fcksek enflasyon uzun vadeli arz y\u00f6nl\u00fc politikalarla da d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclemez hale gelebilir.<\/p>\n

Bu tip bir enflasyon ortam\u0131nda ise uzun vadeli yat\u0131r\u0131mlar\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 imkans\u0131z hale gelir. B\u00f6ylece k\u0131sa vadeli sorunlar uzun vadeli politikay\u0131 bozar. Buna dayanarak enflasyonun hangi y\u00f6nden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vadeye g\u00f6re ay\u0131rabiliriz. K\u0131sa vadeli olanlar talep y\u00f6nl\u00fc, uzun vadeli olanlar ise arz y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr diyerek kestirme bir \u015fablon ortaya koyulabilir. Bu durumda enflasyonla tam bir m\u00fccadele i\u00e7in k\u0131sa vade de talebi daralt\u0131rken uzun vade de arz\u0131 artt\u0131rabilece\u011finiz enstr\u00fcmanlarla m\u00fcdahale edilmesi gerekir ve faiz bu k\u0131sa-uzun vade \u00e7eli\u015fkisini \u00e7\u00f6zemedi\u011fi hatta \u00e7eli\u015fkiyi besledi\u011fi i\u00e7in etkin bir para politikas\u0131 arac\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Merkez bankalar\u0131 faizi kullanarak enflasyona talep y\u00f6n\u00fcnden m\u00fcdahale eder. Faiz art\u0131nca toplam talep azal\u0131r ve bu fiyatlara negatif y\u00f6nl\u00fc etki eder. B\u00f6ylece talep azal\u0131nca enflasyonda azal\u0131r. Peki bunun uzun vade etkileri nas\u0131l olacakt\u0131r? Faizlerin artmas\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131 uzun vade de negatif etkiler hatta uzun vade de yat\u0131r\u0131mlar t\u00fcketime g\u00f6re talepten daha radikal bir \u015fekilde azalabilir.<\/p>\n

Faiz art\u0131\u015f\u0131 farkl\u0131 kredi t\u00fcrlerine farkl\u0131 etkilerde bulunur. Yat\u0131r\u0131m kredileri (konut dahil) faize kar\u015f\u0131 t\u00fcketici kredilerinden daha duyarl\u0131d\u0131r. \u0130\u015fletmeler, operasyonel nakit ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 m\u00fcdafaa etmek i\u00e7in i\u015fletme sermayesini kredilerle besler ancak uzun vadeli kapasite geni\u015fletecek yat\u0131r\u0131m kredilerinden uzak dururlar ve yat\u0131r\u0131mlar\u0131 artt\u0131rmak i\u00e7in para politikas\u0131n\u0131n gev\u015femesini beklerler.<\/p>\n

\u0130\u015fletmelerin projeksiyonlar\u0131, vizyonlar\u0131 miyopla\u015f\u0131r ve b\u00fcy\u00fcme e\u011filimleri yerini hayatta kalma endi\u015felerine b\u0131rak\u0131r. Konut kredilerine olan talep azal\u0131r, b\u00f6ylece konut talebi azal\u0131r. Sat\u0131\u015flar\u0131 yava\u015flayan konutlar taahh\u00fct \u015firketlerinin daha az konut \u00fcretmesine neden olur ve yat\u0131r\u0131m d\u00f6ng\u00fcs\u00fc bozulur.<\/p>\n

Sonu\u00e7 itibariyle k\u0131sa vade de talebi k\u0131rarak enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in yap\u0131lan faiz artt\u0131r\u0131m\u0131 uzun vade de arz\u0131n geli\u015fmesini engelleyerek toplam yat\u0131r\u0131mlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr ve arz y\u00f6nl\u00fc daha fazla enflasyon problemine neden olur. Peki uzun vadeden k\u0131smen vazge\u00e7erek makro stabiliteyi sa\u011flasak daha sonra yava\u015f yava\u015f geni\u015fleyerek arz y\u00f6nl\u00fc politikalar \u00fcretsek. Bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc ve \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc nedir? Bunun cevab\u0131 enflasyonu ne kadar s\u00fcrede istenen seviyeye \u00e7ekebilece\u011fimizle alakal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

K\u0131sa vade ne Kadar K\u0131sa?<\/strong><\/p>\n

Gelecek y\u0131lda enflasyonun istedi\u011finiz noktaya gelip gelmeyece\u011fini enflasyonun oran\u0131ndan \u00f6nceki tecr\u00fcbelere dayanarak biliyoruz. Uzun bir s\u00fcre %10\u2019un \u00fczerinde seyreden bir enflasyon oran\u0131n\u0131n istenen noktaya gelmesi 3 y\u0131ldan uzun s\u00fcrebiliyor.<\/p>\n

Birle\u015fik devletler \u201870\u2019li y\u0131llar\u0131n son d\u00f6nemlerinde %15\u2019in \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fen enflasyonu \u00fc\u00e7 y\u0131ldan uzun bir s\u00fcrede istenen noktaya getirebilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019de yap\u0131lan orta vadeli program \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da ayn\u0131 s\u00fcreler tahminlenmi\u015ftir. Bu durumda \u201ck\u0131sa vade\u201d kavram\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015f oldu. Kal\u0131c\u0131 hale gelmi\u015f bir enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek 3 y\u0131ldan fazla s\u00fcrecekse burada k\u0131sa vadeden bahsedemeyiz ve uzun vadede arz \u00fczerinde y\u0131k\u0131c\u0131 etkileri olmayacak bir \u015fekilde faizi temel politika arac\u0131 yaparak enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcremeyiz.<\/p>\n

Basit bir \u00f6rnekle bunu netle\u015ftirirsek. Politikaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t = 0 noktas\u0131nda \u00fclkenin potansiyel \u00fcretim kapasitesi 100 birim olsun. Faizle talebe m\u00fcdahale ettik ve talebi 90 seviyesine \u00e7ekerek fiyatlar\u0131n d\u00fc\u015fmesini sa\u011flad\u0131k. Ancak faizler y\u00fckseldi\u011finde toplam yat\u0131r\u0131mlar ve buna ba\u011fl\u0131 olarak potansiyel \u00fcretim kapasitesi azald\u0131. Gelecek y\u0131llarda da enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmeye devam etmek i\u00e7in talebi 90 seviyesinde kontrol alt\u0131nda tutmal\u0131y\u0131z, bir sonraki y\u0131lda b\u00f6yle.<\/p>\n

Bu durumda \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 3 y\u0131l s\u00fcresince ticari ve end\u00fcstriyel \u00fcnitelerin potansiyel \u00fcretim kapasitelerinden daha d\u00fc\u015f\u00fck sat\u0131\u015f yapmalar\u0131n\u0131 bekliyoruz. Bu ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde mutlaka baz\u0131 \u00fcniteler iflas edecek ve toplam potansiyel \u00fcretim kapasitesi de talebin bulundu\u011fu noktaya kadar azalacak yani 90 seviyesine.<\/p>\n

Fark ettiyseniz bu durumda, gelecek y\u0131llarda enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in talebi 90 seviyesinin de alt\u0131na \u00e7ekmemiz gerekecek, felaket d\u00f6ng\u00fcs\u00fc burada ba\u015fl\u0131yor. Ekonomi giderek k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcrken \u015firketler kapan\u0131yor, i\u015fg\u00fcc\u00fcne kat\u0131l\u0131m ise giderek azal\u0131yor. Daha da tuhaf\u0131 bu politikan\u0131n bir m\u00fcesses nizam taraf\u0131ndan de\u011fil de, demokratik bir rejimdeki se\u00e7ilen karar vericiler yani politikac\u0131lar taraf\u0131ndan uygulanmas\u0131 bekleniyor. Yani se\u00e7ilmi\u015fe o veya bu \u015fekilde ba\u011fl\u0131 (demokratik bir rejimde MB ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 diye bir \u015fey pratik olarak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil) Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fcmeyi yok edip, i\u015fsizli\u011fi ve iflaslar\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir ekonomik konjonkt\u00fcr\u00fc se\u00e7ilmi\u015f h\u00fck\u00fcmetin seyretmesi bekleniyor. Ger\u00e7ek\u00e7i olmaktan hayli uzak bir senaryo.<\/p>\n

2018 Tecr\u00fcbesi Faizle M\u00fcdahale Neden Ba\u015far\u0131s\u0131z Oldu?<\/strong><\/p>\n

G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi faizi temel para politikas\u0131 arac\u0131 yaparak enflasyonu kontrol etme fikri olduk\u00e7a irrasyonel senaryolara dayan\u0131yor. 2018\u2019de ise enflasyona faizle m\u00fcdahale etmeyi denedik ve herhangi bir sonu\u00e7 alamad\u0131k. Ek olarak gelecek d\u00f6nemlerde ba\u015fta konut piyasas\u0131 olmak \u00fczere pek \u00e7ok sekt\u00f6rde toplam arz\u0131 daraltm\u0131\u015f olduk.<\/p>\n

2018 y\u0131l\u0131nda kur beklentilerin \u00e7ok \u00fczerinde t\u0131rmanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve ciddi bir krize neden olmu\u015ftu. Buna m\u00fcdahale i\u00e7in Merkez Bankas\u0131 radikal bir faiz artt\u0131r\u0131m\u0131 yapt\u0131 ve yakla\u015f\u0131k bir y\u0131la yak\u0131n bir s\u00fcre herhangi bir faiz indirimine gitmedi. Bu hamle k\u0131sa vade de enflasyonu bir miktar d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc ard\u0131ndan b\u00fcy\u00fck fatura \u00e7\u0131kt\u0131. 2019 y\u0131l\u0131nda konut \u00fcretimleri azald\u0131<\/a> ve farkl\u0131 sekt\u00f6rlerde de yat\u0131r\u0131mlar yava\u015flad\u0131. Ard\u0131ndan bu durum uzun vade de pandemiden \u00e7\u0131k\u0131\u015f konjonkt\u00fcr\u00fc ile birle\u015fti. Pandemiden \u00e7\u0131k\u0131\u015fta talep artmaya ba\u015flay\u0131nca asl\u0131nda enflasyonun istenen \u00f6l\u00e7\u00fcde bask\u0131lanamad\u0131\u011f\u0131 ve m\u00fcdahalenin yat\u0131r\u0131mlar\u0131 y\u0131kmak pahas\u0131na ge\u00e7ici sonu\u00e7lar verdi\u011fini tecr\u00fcbe ettik.<\/p>\n

Sadece talebi daraltarak enflasyona yap\u0131lan m\u00fcdahale neticesinde artmayan yat\u0131r\u0131mlar y\u00fckselen talebi kar\u015f\u0131layamad\u0131 ve daha y\u00fcksek enflasyonla m\u00fccadele etmek durumunda kald\u0131k. Tabi bu durum kredi geni\u015flemesi<\/a> ile desteklendi. Politika faizinin enflasyona temel m\u00fcdahale arac\u0131 olmamas\u0131 ile para politikas\u0131 olmamas\u0131 farkl\u0131 \u015feylerdir ve faizin daralma i\u00e7in kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda geni\u015fleme yerine alternatif ara\u00e7larla m\u00fcdahale gerekir.<\/p>\n

Peki faizi temel para politikas\u0131 arac\u0131 olarak \u00f6nerenler bu fark\u0131 bilmiyor mu? Bir k\u0131sm\u0131 biliyor bir k\u0131sm\u0131 bilmiyor. Bilenlerin stratejisi ise daha farkl\u0131 bir senaryoya dayan\u0131yor. Onlar\u0131n amac\u0131 ithal mallar\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrerek enflasyonla m\u00fccadeleyi h\u0131zland\u0131rmak.<\/p>\n

Enflasyonla M\u00fccadelede S\u0131cak Para Fikri<\/strong><\/p>\n

\u0130thal mallar\u0131n fiyat\u0131n\u0131n nispi olarak geriledi\u011fi bir ortamda enflasyonu talebi fazla bo\u011fmadan da d\u00fc\u015f\u00fcrebilirsiniz. Peki ithal mallar\u0131n fiyatlar\u0131 nas\u0131l d\u00fc\u015fer? TL\u2019nin d\u00f6vize kar\u015f\u0131 de\u011ferlenmesiyle. Bunu nas\u0131l sa\u011flayabiliriz? T\u00fcrkiye\u2019de d\u00f6viz arz\u0131n\u0131 artt\u0131rarak, ne kadar kolay ve fazla d\u00f6viz bulunabilirse TL o kadar de\u011ferlenir ve ithal mallar o kadar ucuzlar.<\/p>\n

Peki d\u00f6viz arz\u0131 nas\u0131l artacak? Bunun makro \u00f6l\u00e7ekte tek yolu T\u00fcrkiye\u2019ye yabanc\u0131 sermaye ak\u0131mlar\u0131n\u0131n artmas\u0131d\u0131r. Yani s\u0131cak para<\/a> olarak bildi\u011fimiz konu. Yabanc\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6viz arz\u0131n\u0131 artt\u0131rmas\u0131. Bunun sadece do\u011frudan yat\u0131r\u0131mlar yoluyla olmas\u0131 gerekmez, yani yabanc\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6viz arz etmek i\u00e7in fabrika sat\u0131n almak ya da yapmak zorunda de\u011fildir. Dolar\u0131n\u0131 burada bozarak TL\u2019ye yat\u0131rsa ve bir bankada tutarak faiz geliri elde etse bile yeterlidir. Asl\u0131nda s\u0131cak para, do\u011frudan sermaye yat\u0131r\u0131mlar\u0131ndan ziyade bu k\u0131sa, orta vadeli d\u00f6viz arzlar\u0131na referans veren bir kavramd\u0131r.<\/p>\n

Paran\u0131n de\u011ferlenmesiyle ucuzlayan ithal mallar \u00fclke i\u00e7indeki mal ve hizmet fiyatlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. B\u00f6ylece faiz artt\u0131r\u0131m\u0131 neticesinde elde etti\u011finiz s\u0131cak para enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmeye yard\u0131mc\u0131 olur ve talebi \u00e7ok daraltmadan enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrebilirsiniz. 2003-2006 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bu bahsetti\u011fimiz form\u00fcl uyguland\u0131, 2002 y\u0131l\u0131ndaki ekonomik krizle 1,6 seviyelerine kadar y\u00fckselen dolar 1,1\u2019e kadar d\u00fc\u015ft\u00fc ve ithalat kolayla\u015ft\u0131.<\/p>\n

Elbette bu politikan\u0131n ba\u015f\u0131nda yine talebin daralt\u0131lmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131l\u0131yor. Talep ve enflasyon gerilerken TL de\u011fer kazan\u0131yor. Yurt d\u0131\u015f\u0131 sermaye ak\u0131mlar\u0131 da y\u00fcksek faizli ve de\u011ferlenen TL\u2019ye akmaya ba\u015fl\u0131yor. Peki bu form\u00fclde enflasyon d\u00fc\u015ferken TL\u2019nin de\u011feri nas\u0131l art\u0131yor?<\/p>\n

Bir \u00fclkedeki merkez bankas\u0131 faiz artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda para arz\u0131 do\u011fal olarak d\u00fc\u015fer ve kredilerin geni\u015flemesi yava\u015flar. Burada paran\u0131n neredeyse %90\u2019\u0131n\u0131n krediler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bankada tan\u0131mlanan mevduat oldu\u011funu hat\u0131rlatal\u0131m. Elbette arz\u0131 d\u00fc\u015fen \u015feyinde fiyat\u0131 artar b\u00f6ylece TL de\u011fer kazan\u0131r. Para arz\u0131ndaki b\u00fcy\u00fcme azal\u0131nca talepte ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak d\u00fc\u015fecektir. Bildi\u011finiz gibi talebi d\u00fc\u015fen \u015feylerinde fiyat\u0131 d\u00fc\u015fer. B\u00f6ylece enflasyon azal\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi burada ana fikir, talebi para politikas\u0131 ve y\u00fcksek kurla bir miktar azaltarak TL\u2019ye yat\u0131r\u0131m yapmay\u0131 cazip hale getirmek. Bunu yaparak yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131 bekliyoruz ve yabanc\u0131lar bu politikan\u0131n korunaca\u011f\u0131na ve enflasyonun d\u00fc\u015fece\u011fine ikna olduklar\u0131nda dolar arz etmeye ba\u015fl\u0131yorlar. \u00a0Art\u0131k bu noktadan sonra talebi 3 y\u0131ldan daha uzun bir s\u00fcre s\u00fcrekli olarak bo\u011fmak zorunda de\u011filiz. Talebi art\u0131k k\u0131sm\u0131yoruz, kur d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e ithalat daha da ucuz hale geliyor ve enflasyon d\u00fc\u015fmeye devam ediyor.<\/p>\n

Peki bug\u00fcn kur y\u00fckselmesine ya da stabil hale gelmesine ra\u011fmen neden yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131 gelmiyor, Aksine tahvil ve hisse senetlerinden \u00e7\u0131k\u0131yor? Sebebi basit : Y\u00fcksek enflasyon. Enflasyon d\u00fc\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece kurun tekrar y\u00fckselece\u011fi beklentisi var. Bu da dolar arz ederek TL\u2019ye yat\u0131r\u0131m yapanlar\u0131n zarar etmesi anlam\u0131na geliyor. Bu ciddi sak\u0131ncalar\u0131 olan ancak kendini ispatlam\u0131\u015f ve i\u015fe yarar bir hikaye. Bu mekanizmay\u0131 bilelim risklerini ise ba\u015fka bir yaz\u0131da ele alaca\u011f\u0131z. Ayr\u0131ca elimizde kullanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z daha etkili y\u00f6ntemler ve enstr\u00fcmanlar var.<\/p>\n

Kald\u0131ra\u00e7 K\u0131s\u0131tlar\u0131 <\/strong><\/p>\n

Talebi d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrken yat\u0131r\u0131mlar\u0131 azaltmamak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc? Daralma sadece bor\u00e7 verinin yani bankalar\u0131n arz iste\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcrerek olmak zorunda de\u011fil. Bu durum iki y\u00f6nl\u00fc ve kredi talebini, bor\u00e7lanan yani talep eden taraf\u0131na m\u00fcdahale ederek de azaltabilirsiniz. Bor\u00e7lanan\u0131n kald\u0131rac\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrerek para politikas\u0131 \u00fcretmek b\u00f6yle bir alternatif. Peki kald\u0131ra\u00e7 ne demektir? Basit\u00e7e bor\u00e7\/\u00f6zkaynak oran\u0131d\u0131r. Bu oran y\u00fckseldik\u00e7e bor\u00e7lunun geri \u00f6demesi riski y\u00fckselir.<\/p>\n

E\u011fer bor\u00e7lunun kald\u0131rac\u0131na bir \u00fcst s\u0131n\u0131r getirirseniz, bor\u00e7 talebini d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f olursunuz. Bu m\u00fcdahaleyi bor\u00e7lanan taraf\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda enflasyonu ve faizleri ayn\u0131 anda d\u00fc\u015f\u00fcrebilirsiniz. Art\u0131k talep d\u00fc\u015ferken, faizler d\u00fc\u015fmesine ra\u011fmen bor\u00e7lanma talebi azalacakt\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc faiz d\u00fc\u015f\u00fck bile olsa belli bir kald\u0131ra\u00e7 oran\u0131n\u0131n \u00fczerindeki bor\u00e7 talep edenler kredi alamayacakt\u0131r. Bunu bor\u00e7 veren taraf\u0131nda yapsayd\u0131k enflasyon yine d\u00fc\u015fecek ancak faizler y\u00fckselecekti.<\/p>\n

\u0130lk olarak bankalar\u0131n kald\u0131ra\u00e7lar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z senaryoya bakal\u0131m;<\/p>\n

Bankalar\u0131n kald\u0131ra\u00e7 oranlar\u0131 yani bor\u00e7\/\u00f6zkaynak oranlar\u0131 hali haz\u0131rda BASEL ve ilgili mevzuatlarda belirtilen sermaye yeterlilik rasyolar\u0131 ile k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f haldedir. Buna g\u00f6re bankalar her 100 TL krediye kar\u015f\u0131l\u0131k 10 TL sermaye bulundurmak zorunda olsun. Banka 100 TL\u2019nin \u00fczerinde kredi vermek isterse sermaye artt\u0131rmak zorundad\u0131r. Piyasadaki kredi talebinin de b\u00f6yle oldu\u011funu varsayal\u0131m yani 100 TL krediye kar\u015f\u0131l\u0131k 110 TL kredi talebi var. Bu durumda banka krediye kim daha fazla faiz \u00f6derse, ona kulland\u0131racakt\u0131r ve kredilerin faizleri y\u00fckselecektir.<\/p>\n

Bu durumda kald\u0131rac\u0131 borcu talep eden taraf\u0131nda k\u0131s\u0131tlamak faizi d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrken, bor\u00e7 veren taraf\u0131nda k\u0131s\u0131tlamak faizleri y\u00fckseltir. Banka perspektifinden verdi\u011fimiz \u00f6rnekten devam edelim. Bu kez banka 100 TL kredi da\u011f\u0131tma arzusundayken, kredi talebi 90 TL olursa (kald\u0131rac\u0131 k\u0131s\u0131tlayarak kredi alabilir ki\u015fi ve kurumlar\u0131 azaltt\u0131k) banka 10 TL\u2019lik sat\u0131\u015f olana\u011f\u0131n\u0131 at\u0131l b\u0131rakmamak i\u00e7in faizlerini d\u00fc\u015f\u00fcrerek yeni m\u00fc\u015fteri \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. B\u00f6ylece g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi kredi talebi, enflasyon ve faizler ayn\u0131 anda d\u00fc\u015fer. Daha d\u00fc\u015f\u00fck faizler sayesinde de uzun vadeli yat\u0131r\u0131m olanaklar\u0131 kaybedilmez ve arz geni\u015flemeye devam eder.<\/p>\n

Bu politika ayr\u0131ca faizden farkl\u0131 olarak kredilerin hedefe g\u00f6re farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na da olanak verir. \u00d6rne\u011fin kald\u0131ra\u00e7 k\u0131s\u0131tlar\u0131n\u0131 yat\u0131r\u0131mlara uygulamayabiliriz b\u00f6ylece yat\u0131r\u0131mlar\u0131n kredilerden ald\u0131\u011f\u0131 oran y\u00fckselir. Yat\u0131r\u0131mlar\u0131n artarak devam etmesi de gelecek d\u00f6nemlerde arz\u0131n artmaya devam etmesini sa\u011flar. B\u00f6ylece hem ekonomi b\u00fcy\u00fcmeye devam eder hem de enflasyon d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

Bu senaryoda talep, arzdaki art\u0131\u015f\u0131 gecikmeli olarak izlemesi bile enflasyon d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc i\u00e7in yeterlidir. Uzun vadeli politika ise yat\u0131r\u0131mlara ve arz\u0131n geni\u015fletilmesine y\u00f6nelik olarak verilen kredilerin toplam kredilerin ald\u0131\u011f\u0131 pay\u0131 s\u00fcrekli artt\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fcme oranlar\u0131 da bundan etkilenmez(artar). Bu tip bir ara\u00e7 daha etkili de\u011fil mi?<\/p>\n

Burada Ortodoks para politikas\u0131 ile bahsetti\u011fimiz politika aras\u0131ndaki temel ayr\u0131m \u015fudur: Ortodoks politika enflasyonu sadece k\u0131sa vade de ele al\u0131r. Faiz de\u011fi\u015fimi ile uygulanabilecek bir politika enflasyon %5\u2019in alt\u0131ndayken ve bir y\u0131l\u0131 ge\u00e7meyecek bir s\u00fcrede istenen hedefe getirilebilecekken uygulanabilir. Uzun vadeyi ise ele almaz ve 3 y\u0131l\u0131n \u00fczerinde s\u00fcrecek bir talep daralmas\u0131n\u0131n arz \u00fczerindeki sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, olas\u0131 politizasyon etkilerini ihmal eder. Merkez Bankas\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olarak ele al\u0131nan meselede ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayacak olan en nihayetinde halkt\u0131r ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n somut dayana\u011f\u0131 istendi\u011fi zaman de\u011fi\u015febilecek bir kanundan ya da mevzuattan ibaret olacakt\u0131r. Bu asla anayasal bir garanti ya da anayasan\u0131n de\u011fi\u015fmez bir maddesi de\u011fildir.<\/p>\n

Talep ve Arz\u0131n, Uzun ve K\u0131sa Vadenin Ayn\u0131 Anda Y\u00f6netimi : Harmonizasyon<\/strong><\/p>\n

Talep ve arz\u0131 e\u015f zamanl\u0131 olarak ve farkl\u0131 vadeler i\u00e7in y\u00f6neten bir para politikas\u0131, g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi enflasyonu faize nispeten \u00e7ok daha uygun maliyetlerle d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Yat\u0131r\u0131mlarla arz\u0131n geni\u015flemesi devam etti\u011fi ve korundu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e, talebi daraltma oran\u0131n\u0131zda giderek d\u00fc\u015f\u00fcyor ve b\u00fcy\u00fcmeyi koruyabiliyorsunuz. Ek olarak faizin tek dezavantaj\u0131 uzun vadenin ihmali de\u011fil, i\u00e7inde bulundurdu\u011fu negatif d\u00f6ng\u00fcselli\u011fin analize al\u0131nmamas\u0131.<\/p>\n

\u00dclke ekonomileri lineer ve d\u00fczenli bir \u015fekilde b\u00fcy\u00fcmezler. Farkl\u0131 etkilere ba\u011fl\u0131 olarak ekonomik aktivitenin canland\u0131\u011f\u0131 ya da yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler olur, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ekonomi politikas\u0131n\u0131n hedefi ise bu canlanma ve yava\u015flama d\u00f6nemlerindeki anomalileri t\u00f6rp\u00fclemektir. Bir sene %8 b\u00fcy\u00fcy\u00fcp ertesi y\u0131l %4 k\u00fc\u00e7\u00fclen ve dengesiz d\u00f6ng\u00fclere sahip olan bir ekonomi sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve ya\u015famas\u0131 gereken ticari \u00fcniteleri y\u0131kar.<\/p>\n

Ama\u00e7 net olsa da Merkez Bankalar\u0131 her d\u00f6nem ve senaryoda ba\u015far\u0131 yakalayamazlar. Y\u00fcksek enflasyon da Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n k\u00f6t\u00fc performans\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir nevi y\u0131l sonu karnesidir. \u0130stenmeyen d\u00fczeyde enflasyon ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fse talep kontrol edilememi\u015ftir ya da arz\u0131n artt\u0131r\u0131lmas\u0131nda istenen \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131 yakalanamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Diyelim ki i\u00e7inde bulundu\u011fumuz enflasyonun temel sebebi Covid\u2019den kaynaklanan arz k\u0131s\u0131tlar\u0131. Pek \u00e7ok \u015firket kapanmalar nedeniyle iflas etmi\u015f ve toplam \u00fcretim d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olsun. Bu politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u015fey de\u011fi\u015ftirecek mi? Hay\u0131r. Yine yap\u0131lmas\u0131 gereken belli arz ve talebi, farkl\u0131la\u015fan vadeler i\u00e7in harmonize bir \u015fekilde y\u00f6netmek.<\/p>\n

Enflasyonun arzdan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit edip politika \u00fcretmez ya da m\u00fcdahale etmezseniz ataletle birlikte enflasyon y\u00fckselmeye devam eder ve uzun vadeli politikay\u0131 da bozar. Uzun vade de talebi daha uzun s\u00fcrelerde ve daha y\u00fcksek miktarlarda bask\u0131lamak gerekir. Bahsedilen negatif d\u00f6ng\u00fcsellik problemi budur.<\/p>\n

Diyelim ki enflasyonu indirmek i\u00e7in talebi bask\u0131lamaya karar verdiniz, ekonomi ise halen b\u00fcy\u00fcme evresinde ancak politikan\u0131z nedeniyle bir noktada daralmaya ba\u015flayacak. Peki o nokta neresi? Uygulamadan \u00f6nce, olas\u0131 etkilerin t\u00fcrevini hesaplayabilir misiniz? M\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Talebi daraltacak faiz oran\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015farak politika yap\u0131yorsunuz.<\/p>\n

Politika faizini y\u00fckselttik diyelim, bu durumda bankalar ne yapacaklar? \u00d6ncelikle mevduatlar\u0131n faizlerini artt\u0131racaklar ancak bir s\u00fcre g\u00f6zlemledikten sonra anlad\u0131k ki kredilerin faizlerini y\u00fckseltmediler. Bunun sebebi ise h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen, s\u0131cak bir b\u00fcy\u00fcme ortam\u0131nda kredi verme e\u011filimlerinin y\u00fcksek olmas\u0131. Politika faizi istenen amaca ula\u015fmad\u0131. Bankalar bu uygun ekonomik ortamda karlar\u0131n\u0131 maksimize etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar o y\u00fczden olabildi\u011fince fazla kredi verme e\u011filimindeler. Gelirlerde y\u00fckseliyor ve krediyi alanlar y\u00fckselen gelirleriyle, \u00f6deme ya da finansman sorunu ya\u015fam\u0131yor, bat\u0131k oranlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck. Y\u00fckselen mevduat faizleri de bu ortamda \u00e7ok ciddi bir sorun de\u011fil. Banka s\u00fcr\u00fcmden kazan\u0131rken y\u00fckselen mevduat maliyetlerine katlan\u0131yor ancak kredi faizlerini daha yava\u015f y\u00fckseltiyor. Mevduat faizleri para politikas\u0131na kar\u015f\u0131 daha esnek kal\u0131rken, as\u0131l hedef olan kredi faizleri daha sert kald\u0131.<\/p>\n

Elbette politika yap\u0131c\u0131 olarak bizim bundan hen\u00fcz haberimiz yok. Belli bir s\u00fcre ge\u00e7tikten sonra verileri toplay\u0131p durumu inceliyoruz ve fark ediyoruz ki faizi y\u00fckseltmemize ra\u011fmen krediler arzu etti\u011fimiz seviyede azalm\u0131yor. Pekala sorun de\u011fil demek ki yeterince faiz artt\u0131rmad\u0131k. O zaman biraz daha faiz artt\u0131r\u0131p yeni belirledi\u011fimiz oran\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyece\u011fiz. Bunun i\u00e7in bir s\u00fcre daha ge\u00e7ecek. Tekrar verileri toplad\u0131k ve uygun oran\u0131 yakalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 tespit ettik, krediler daral\u0131yor ve politika i\u015fliyor. Her \u015fey yolunda m\u0131? De\u011fil.<\/p>\n

Bu kez negatif d\u00f6ng\u00fcsellik dedi\u011fimiz \u015fey ters y\u00f6nl\u00fc olarak daralma lehine sapma olu\u015fturur. Belirledi\u011fimizi yeni politika faizi istenen kredi daralmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131 de\u011fil mi? Asl\u0131nda ge\u00e7en d\u00f6nemin verileriyle uygun oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz faiz oran\u0131 art\u0131k istemedi\u011fimiz kadar y\u00fcksek bir seviyede. Peki neden ve mekanik nas\u0131l i\u015fliyor?<\/p>\n

Bankalar art\u0131k ekonominin so\u011fuyaca\u011f\u0131n\u0131 ve kredi alanlar\u0131n \u00f6demelerinin daha g\u00fc\u00e7 hale gelece\u011fini, bat\u0131k oranlar\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131n\u0131 biliyorlar. Onlarda rasyonel bekleyi\u015fler i\u00e7erisinde, bu durumda kredi verme e\u011filimleri giderek azal\u0131r ve asl\u0131nda optimum zannetti\u011fimiz faiz oran\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcksektir. Ger\u00e7ekte do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f diye belirleyece\u011fimiz bir politika faizinden bahsetmek hayli g\u00fc\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Merkez Bankas\u0131 i\u00e7in senaryolar belirsiz ve veriler gecikmeli, optimum zannetti\u011fimiz yeni faiz oran\u0131 e\u011fer a\u015f\u0131r\u0131 daralmaya ve resesyona neden olduysa bunu bir iki \u00e7eyrek sonra fark edece\u011fiz. Kald\u0131ra\u00e7 k\u0131s\u0131tlar\u0131nda ise bu negatif d\u00f6ng\u00fcsellik bulunmuyor. Temel neden krediyi talep edenin kald\u0131rac\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayarak ne \u00f6l\u00e7\u00fcde bir daralma ya\u015fanaca\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nceden tahminlenebilir olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n