{"id":4152,"date":"2023-03-21T18:30:14","date_gmt":"2023-03-21T15:30:14","guid":{"rendered":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/?p=4152"},"modified":"2024-06-12T13:27:09","modified_gmt":"2024-06-12T10:27:09","slug":"enformetri-ve-istihbarat-uygulamalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/enformetri-ve-istihbarat-uygulamalari\/","title":{"rendered":"Enformetri ve \u0130stihbarat Uygulamalar\u0131"},"content":{"rendered":"

Enformetri<\/strong> bilginin kantitatif \u00f6l\u00e7\u00fcm metotlar\u0131 kullanarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir et\u00fct bi\u00e7imidir. Enformetri \u00fcretilen bilginin adedi, kimin taraf\u0131ndan hangi alanlarda \u00fcretildi\u011fi, \u00fcretim h\u0131z\u0131 hatta bilginin kalitesi gibi baz\u0131 niteliksel unsurlarda olmak \u00fczere bilgiyi en geni\u015f \u015fekilde ve \u00e7ok boyutlu olarak \u00f6l\u00e7meyi ama\u00e7lar. Y\u00f6ntemdeki anahtar kelime ve temel yakla\u015f\u0131m \u00f6l\u00e7\u00fcm metodunun niceliksel olmas\u0131d\u0131r. Yani enformetrik bir \u00f6l\u00e7\u00fcme g\u00f6re bilginin kalitesi gibi nitel bir yarg\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmlenmek isteniyorsa bile, \u00f6l\u00e7\u00fcm metodu say\u0131sal olmal\u0131d\u0131r ve niteli\u011fi ya da onun s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin say\u0131sal, objektif, genel ge\u00e7er bir y\u00f6ntemle yakla\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Enformetri, di\u011fer metrik y\u00f6ntemler olan webometri, sibermetri, bilimetri, bibliyometri gibi y\u00f6ntemlerin tamam\u0131n\u0131 kapsar ancak bunlardan ibaret de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin bilginin farkl\u0131 metrik sistemler aras\u0131nda, \u00e7ok fonksiyonlu olarak \u00f6l\u00e7\u00fclmesi ve s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 enformetrinin \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131na girer.<\/p>\n

Enformetrinin \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 olduk\u00e7a geni\u015f ve metrik sistemlerin tamam\u0131n\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu \u00e7al\u0131\u015fmada \u00f6ncelikle \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131 daha s\u0131n\u0131rl\u0131 olan metrik sistemler k\u0131saca tan\u0131mlanacak, \u00f6rneklendirilecek ard\u0131ndan enformetrinin bu metrik sistemlerle olan ili\u015fkisi ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>Metrik sistemlere genel bir bak\u0131\u015f ve a\u00e7\u0131klamalar<\/strong><\/h4>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki grafik metrik sistemlerin birbiriyle ili\u015fkisini g\u00f6stermektedir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi enformetri b\u00fct\u00fcn metrik sistemleri kapsar, buna ek olarak di\u011fer sistemlerde bulunmayan \u00f6zel bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 da vard\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131daki grafikte g\u00f6sterilen metrik sistemler kapsam\u0131 daha dar olandan, daha geni\u015f olana do\u011fru s\u0131rayla a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.\u00a0[1]<\/a><\/p>\n

\"Enformetri,<\/p>\n

Webometri<\/strong><\/h6>\n

Webometri, bug\u00fcn internet olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, World Wide Web\u2019deki b\u00fct\u00fcn Uniform Resource Locater\u2019lara (URL , tan\u0131mlanm\u0131\u015f protokollerle alt\u0131nda benzeri olmayan bir web adresi) girilmi\u015f bilgilerin metrik olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve incelenmesi i\u015flemidir. Webometri kavram\u0131 ilk olarak 1997 y\u0131l\u0131nda Tomas C. Almind & Peter Ingwersen\u00a0taraf\u0131ndan \u201cenformetrik ve bibliyometrik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n webdeki bilgilere uygulanmas\u0131.\u201d \u015eeklinde tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r\u00a0[2]<\/a>\u00a0yine ayn\u0131 ki\u015filer taraf\u0131ndan ilk geli\u015ftirilmi\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcm parametresi WIF(Web Impact Factor)\u2019d\u00fcr. Bibliyometride kullan\u0131lan at\u0131f analizlerine benzer bir \u015fekilde WIF, bir web sitesinin di\u011fer web stielerinden ald\u0131\u011f\u0131 toplam backlinklerin yani at\u0131flar\u0131n, ilgili sitenin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 toplam web sayfalar\u0131na b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise bilinen en kapsaml\u0131 webometri \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 Google Analytics taraf\u0131ndan yap\u0131lmaktad\u0131r. Google\u2019\u0131n yapay zeka tarama robotlar\u0131 webdeki tan\u0131mlanm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn web sitelerini belli bir algoritmaya g\u00f6re taramakta ve sitelerdeki bilgileri bu algoritmaya g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rmaktad\u0131r. Yukar\u0131daki paragrafta bahsedilen backlink yani siteden siteye at\u0131f halen kullan\u0131lan bir \u00f6l\u00e7\u00fcm metodu olmas\u0131na ra\u011fmen, i\u00e7erik \u00fcreticileri taraf\u0131ndan kolay manip\u00fcle edilebilen bir y\u00f6ntem olmas\u0131 nedeniyle onlarca destekleyici parametreyle beraber kullan\u0131lmaktad\u0131r. Google\u2019\u0131n s\u0131n\u0131fland\u0131rma algoritmas\u0131 tam olarak bilinmese de, backlinklere ek olarak bir ziyaret\u00e7inin sitede ge\u00e7irdi\u011fi s\u00fcre, i\u00e7eriklerin e-postalar \u00fczerinden payla\u015f\u0131lmas\u0131, arama motorundaki g\u00f6sterimin ard\u0131ndan i\u00e7eri\u011fe ilgi olu\u015fup olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131, i\u00e7erikte intihal olup olmad\u0131\u011f\u0131 gibi onlarca parametredir. Bu parametrelerin tamam\u0131 metrik sistemlerin do\u011fas\u0131na uygun olarak, say\u0131sal y\u00f6ntemlerle yapay zeka otomasyonlar taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Sibermetri<\/strong><\/h6>\n

Sibermetri, webometriyi kapsamakla beraber webte do\u011frudan bir URL ile tan\u0131mlanmam\u0131\u015f olan siber bilgileri de \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131na almaktad\u0131r. Web d\u0131\u015f\u0131ndaki tart\u0131\u015fma gruplar\u0131n\u0131n faaliyetleri (\u00f6rn whatsapp, telegram gruplar\u0131) veya webin indexlenme alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan b\u00fct\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fclebilir siber faaliyetler bu grupta tan\u0131mlanabilir. Daha \u00f6nce elektronik posta yaz\u0131\u015fmalar\u0131 sibermetri alan\u0131nda kategorize edilmi\u015ftir.[3]<\/a>\u00a0Ancak bug\u00fcn e-mail trafikleride b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde arama motorlar\u0131 taraf\u0131ndan indexlenerek webometrik \u00e7al\u0131\u015fmalara dahil edilmektedir.<\/p>\n

Bilimetri<\/strong><\/h6>\n

Bilimetri, akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tamam\u0131n\u0131 istatistik metodlarla \u00f6l\u00e7erek endeksleme faaliyetidir. Di\u011fer metrik sistemlerden en \u00f6nemli fark\u0131, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n akademik literat\u00fcre belli filtreleri ge\u00e7tikten sonra kazand\u0131r\u0131lmas\u0131 gereklili\u011fidir. Bu filtreleme s\u00fcreci tamamland\u0131ktan ve yay\u0131n \u201cakademik\u201d formatta kabul edildikten sonra bilimetrinin \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131na girer. Hakemli dergiler bu filtreleme i\u015flemine hizmet eden ve s\u00fcrekli olarak endekslenen en \u00f6nemli yay\u0131n organizasyonlar\u0131d\u0131r. 1964 y\u0131l\u0131nda Institute for Scientific Information (ISI) taraf\u0131ndan yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan science citiation index bilimetrinin bilinen en yayg\u0131n uygulama metodudur. Temel olarak akademik kabul edilen yay\u0131nlar\u0131n, akademik yay\u0131nlardan ald\u0131\u011f\u0131 at\u0131flar bunlar\u0131n toplam yay\u0131nlara oran\u0131 veya bir yay\u0131n\u0131n yo\u011fun olarak at\u0131f almas\u0131 gibi parametrelere dayanarak bilim alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filere, kurumlara endeksleme faaliyeti yap\u0131lmas\u0131 bilimetrinin temel \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bibliyometri<\/strong><\/h6>\n

Bibliyometri daha \u00e7ok k\u00fct\u00fcphanecilik ve bilgi hizmetleri alan\u0131ndaki yay\u0131nlar\u0131n istatistik metotlarla \u00f6l\u00e7\u00fclmesi faaliyetidir. Bu \u00f6zelli\u011fi ile bilimetri alan\u0131ndaki yay\u0131nlar\u0131n \u00e7o\u011funu kapsamaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan yap\u0131lm\u0131\u015f olan yay\u0131nlar\u0131n tamam\u0131 bilimsel de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin gazetecilik ve bilimsel standartlara uygun olmayan ancak itibarl\u0131 yay\u0131nlar bibliyometrinin \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131na girer ancak bilimetrinin girmez bu y\u00f6n\u00fcyle bilimetriden ayr\u0131lan noktalar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Enformetrinin di\u011fer metrikleme sistemleriyle ili\u015fkisi ve istihbaratta kullan\u0131m\u0131<\/strong><\/h4>\n

Enformetirinin di\u011fer metrikleme sistemlerden en \u00f6nemli fark\u0131, metrikleme sistemlerinin tamam\u0131n\u0131 kaps\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zellik ise metrikleme sistemlerinin tamam\u0131n\u0131 kaps\u0131yor olmas\u0131na ra\u011fmen di\u011fer metrik sistemlerden ibaret olmamas\u0131, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda da bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131n bulunuyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu a\u00e7\u0131lardan enformetri, endekslerin endekslenmesi gibi \u00e7ok geni\u015f holistik bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7in kullan\u0131labilir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada di\u011fer metrik sistemler i\u00e7in genel ge\u00e7er \u00f6rnekler verilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00f6rnekler kendi alanlar\u0131ndaki tek \u00f6l\u00e7\u00fcm metodu de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin google\u2019\u0131n, webometri i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 analytics sistemleri en genel ge\u00e7er webometri sistemidir ancak Google tek arama motoru de\u011fildir ve Yandex gibi geni\u015f bir kullan\u0131c\u0131 kitlesine ula\u015fan ve kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f metrik sistemler \u00fcreten ba\u015fka arama motorlar\u0131 da vard\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, \u00f6l\u00e7\u00fcmlemeler hatta farkl\u0131 metrik sistemlerin (\u00f6rn: sibermetri ve bibliyometri) mukayeseli yorumlanmas\u0131 enformetrinin di\u011fer metrik sistemlerde olmayan kendine mahsus \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Buna ek olarak bilginin b\u00fct\u00fcn y\u00f6nlerden, say\u0131sal olarak \u00f6l\u00e7\u00fcmlenebilir t\u00fcm ar\u015fiv sistemleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nmas\u0131 enformetrinin di\u011fer bir ayr\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fidir. \u00d6rne\u011fin petrol \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015f olan \u00e7al\u0131\u015fmalar her a\u00e7\u0131dan mukayeseli olarak incelenmek istenirse yap\u0131lan faaliyet bir enformetri faaliyeti olacakt\u0131r. Petrole ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn web bilgileri (webometri), di\u011fer ek siber bilgiler (sibermetri), akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar (bilimetri) ve t\u00fcm yaz\u0131l\u0131, yaz\u0131l\u0131 olmayan ar\u015fivler (bibliyometri) incelendikten sonra bir yarg\u0131ya var\u0131lmak istendi\u011finde bu \u00e7al\u0131\u015fma bir enformetri \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Enformetriden bahsederken \u00f6zet olarak \u015fu ayr\u0131c\u0131 \u00f6zelliklere referans verilebilir :<\/p>\n

*Metrik sistemlerin mukayeseli olarak k\u0131yaslanmas\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n

*Bilginin di\u011fer metrik sistemler aras\u0131nda \u00e7apraz fonksiyonel olarak ele al\u0131nmas\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n

*Bilginin \u00f6rg\u00fctlenmesi, ge\u00e7i\u015fkenli\u011fi ve kullan\u0131m\u0131 ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar.<\/strong><\/em><\/p>\n

*Bir konuya ili\u015fkin bilginin her y\u00f6n\u00fcyle ve b\u00fct\u00fcn ar\u015fiv sistemleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nmas\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n

Ele\u015ftiriler<\/strong><\/h6>\n

Enformetri de dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn metrik sistemlerin en zay\u0131f noktas\u0131 birlikte hareket eden bilgi gruplar\u0131 taraf\u0131ndan manip\u00fcle edilebilmesidir. Metrik sistemler belli ve genellikle a\u00e7\u0131k bir say\u0131sal algoritmaya dayanan istatistik \u00f6l\u00e7\u00fcm metotlar\u0131d\u0131r ve bilginin kalitesine ili\u015fkin yarg\u0131ya bu algoritma \u00fczerinden ula\u015f\u0131r. Bu durumda algoritmay\u0131 bilen ve beraber hareket eden bir grup algoritmaya uygun ve yapay olarak \u00e7al\u0131\u015fmalara ili\u015fkin say\u0131sal de\u011ferleri manip\u00fcle edebilir.<\/p>\n

\u00d6rnekler :<\/strong>\u00a0Bilinen en kuvvetli arama motoru Google d\u00fczenli olarak yapay zeka uygulamas\u0131 g\u00fcncelliyor olmas\u0131na ra\u011fmen kulland\u0131\u011f\u0131 backlink (web at\u0131f) sistemi arama motoru optimizasyonu yapan firmalar taraf\u0131ndan \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00f6nlendirilmektedir. Bu faaliyette X URL\u2019sine girilmi\u015f olan i\u00e7eri\u011fe, i\u00e7eri\u011fin kalitesine ve uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ilgiye bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n endeks de\u011feri y\u00fcksek siteler \u00fczerinden yapay at\u0131flar yap\u0131lmaktad\u0131r. B\u00f6ylece i\u00e7erik ger\u00e7ekten kaliteli olmamas\u0131na ra\u011fmen ya da ilgi uyand\u0131rmamas\u0131na ra\u011fmen yapay zeka taraf\u0131ndan kaliteli olarak alg\u0131lanmakta ve y\u00fcksek metrik de\u011ferlere sahip olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Yukar\u0131daki at\u0131f sistemi bilimetri alan\u0131ndaki endeksler i\u00e7inde ayn\u0131 \u015fekilde bir \u00e7\u0131kar grubu taraf\u0131ndan manip\u00fcle edilebilir. \u00d6rne\u011fin belli bir alanda \u00e7al\u0131\u015fan akademisyenler birbirlerine anla\u015fmal\u0131 ve k\u0131smen \u00f6rt\u00fcl\u00fc olarak ve bilimsel bir hedef g\u00f6zetmeksizin at\u0131f yapabilirler. Bu da yapay olarak at\u0131f alan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n endeks de\u011ferinin y\u00fckselmesine neden olacakt\u0131r. Baz\u0131 yeni \u00f6l\u00e7\u00fcm metotlar\u0131yla manip\u00fclasyon faaliyetleri engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da, ya da endeksler iyile\u015ftirilse de tam olarak yapay ve do\u011fal olan i\u00e7erik beslemelerini (at\u0131flar ve di\u011fer endeks de\u011ferlerini artt\u0131ran beslemeler) ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

Webometri alan\u0131nda ise iyi bir i\u00e7eri\u011fi say\u0131sal olarak Black SEO (Korsan arama motoru optimizasyonu) faaliyetleri ile prestijsiz hale getirmek bile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6rne\u011fin i\u00e7eri\u011fin yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 URL\u2019ye illegal backlinkler vererek g\u00fcvensiz alg\u0131latmak (fuhu\u015f, uyu\u015fturucu ve SSL protokol\u00fc i\u00e7ermeyen siteler \u00fczerinden at\u0131f yapmak) veya ters bir y\u00f6ntemle i\u00e7eri\u011fe bir anda \u00e7ok fazla yapay at\u0131flar yaparak, i\u00e7erik sahibini kendi i\u00e7eri\u011fini manip\u00fcle ediyor gibi g\u00f6stermek bu y\u00f6ntemlerden baz\u0131lar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131 tespit eden endeksleme yapay zekalar\u0131 i\u00e7eri\u011fi ger\u00e7ekten kaliteli olmas\u0131na ra\u011fmen endeks de\u011feri a\u00e7\u0131s\u0131ndan cezaland\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer bir mesele g\u00fcn\u00fcm\u00fczde data \u00fcretiminin, data i\u015fleme h\u0131z\u0131ndan daha fazla artmas\u0131 sebebiyle endekslenebilen bilginin, toplam bilgiye oran\u0131n\u0131n giderek d\u00fc\u015fmesidir. Her ne kadar akademik yay\u0131nlar daha s\u0131k\u0131 ve sistemli olarak takip ediliyor olsa da \u00f6zellikle webometri ve sibermetri alan\u0131ndaki endeks oran\u0131 giderek d\u00fc\u015fmektedir. \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn, bilinen webometri indexleme alan\u0131n\u0131n tamamen d\u0131\u015f\u0131nda kalan deep web\u2019in internetteki toplam bilginin %90\u2019\u0131n\u0131 ihtiva etti\u011fi ve bu oran\u0131n giderek artt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bahsedilen sorunda asl\u0131nda enformetrinin \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131ndan birisidir. Hangi bilginin, hangi metrik sistemler taraf\u0131ndan ne oranda ve h\u0131zda endekslendi\u011fi \u00f6nemli bir enformetrik \u00e7al\u0131\u015fma konusudur.<\/p>\n

Enformetri ve istihbarat uygulamalar\u0131<\/strong><\/h6>\n

\u0130stihbarat bir bilgi toplama ve i\u015fleme s\u00fcreci olarak tan\u0131mlanabilir. Bu tan\u0131ma uygun olarak toplanan bilgilerin kalitesinin ve s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n enformetrik y\u00f6ntemler kullanarak say\u0131sal olarak \u00f6l\u00e7\u00fclmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Hatta bilginin anormal h\u0131zlarda ve s\u0131kl\u0131kta \u00fcretildi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu tip bir \u00f6l\u00e7\u00fcmlemenin zorunluluk oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek NSA\u2019n\u0131n (National Security Agency) bilinen s\u00fcper istihbarat bilgisayar\u0131 Echelon\u2019dur. Paul Todd ve Jonathan Bloch\u2019a g\u00f6re[4]<\/a>\u00a0hen\u00fcz 2004 y\u0131llar\u0131nda pentaflop h\u0131zlarda \u00e7al\u0131\u015fan bu dinleme bilgisayar\u0131 b\u00fct\u00fcn internetteki verileri 90 g\u00fcnl\u00fck s\u00fcrelerde depolama ve i\u015fleme kapasitesine sahipti. Echelon\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 bilgiyi toplama ve endeksleme faaliyeti g\u00fcvenlik \u00f6ncelikleri olan bir enformatik \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Bu bilgisayar internetin yan\u0131 s\u0131ra di\u011fer sigint (Signal intelligence) uydulardan elde dilen elektronik verileri, su\u00e7 ve ki\u015filik profillerine ili\u015fkin ar\u015fiv sistemlerini, \u00e7ok fonksiyonlu olarak endeksleyerek tehdit \u00f6nceliklerini alg\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. \u015e\u00fcphesiz bir s\u00fcper bilgisayar olarak Echelon bu i\u015flemleri belli bir yapay zeka algoritmas\u0131yla say\u0131sal olarak yapmaktad\u0131r. Bu da metrik sistemlerin tabiat\u0131na uygundur. Echelon\u2019un endeksleme faaliyeti ise potansiyel tehditlerin tespit edilmesine ili\u015fkindir, bilgi i\u015fleme faaliyeti neticesinde olu\u015fturulan endeks potansiyel tehditleri alg\u0131lar ve bunlar\u0131 karar merciine ula\u015ft\u0131r\u0131r. Ard\u0131ndan karar mercii bu potansiyel tehdit unsurlar\u0131na g\u00f6re dinleme\/izleme faaliyetlerine karar verir. Bug\u00fcn bu sistemin ak\u0131ll\u0131 telefonlara yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve i\u015fleme s\u00fcre\u00e7lerinin desantralize edildi\u011fi tahmin edilmektedir. (Ak\u0131ll\u0131 telefon bilgiyi kendi i\u015fleyerek art\u0131k i\u015flenmi\u015f veriyi Echelon\u2019a g\u00f6ndermektedir.) Ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n yaz\u0131l\u0131m sistemleri \u00fczerindeki \u00e7eki\u015fmelerin k\u00fcresel birer politik kriz haline d\u00f6nmesi, whatsapp gibi \u00fccretsiz mesajla\u015fma uygulamalar\u0131na olan alternatiflerin, Abd\u2019nin rakipleri taraf\u0131ndan dayat\u0131lmas\u0131 ve b\u00fcy\u00fck b\u00fct\u00e7elerle beslenmesi (\u00f6rn: Telegram) bahsedilen enformatik sistemlere ili\u015fkin ayak izleridir.<\/p>\n

\u0130stihbaratta enformetrik \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131 tehdit \u00f6nceliklerine g\u00f6re ve yukar\u0131daki \u00f6rne\u011fe benzer bir \u015fekilde geni\u015fletilebilir. \u00d6rne\u011fin sosyal medya \u00fczerinden, ulusal g\u00fcvenli\u011fi tehdit edecek \u015fekilde psikolojik harekat yapan etki ajanlar\u0131n\u0131n h\u0131zl\u0131 ve etkin bir bi\u00e7imde tespit edilmesi enformetrik bir \u00e7al\u0131\u015fmayla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sosyal medya hesaplar\u0131 ve bunlar\u0131n a\u011f\u0131, birbiriyle ili\u015fkisi taranarak, kelime s\u0131kl\u0131klar\u0131 analiz edilerek ki\u015filerin ama\u00e7lar\u0131 saptanabilir. Daha sonra elde edilen bu bilgiler di\u011fer veri kaynaklar\u0131ndan beslenerek tehdidin ger\u00e7ekli\u011fi, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve potansiyeli alg\u0131lanabilir.<\/p>\n

Enformetrinin istihbarattaki ba\u015fka bir uygulanma alan\u0131, bilginin ve bilgiyi getiren kaynaklar\u0131n kalitesinin endekslenmesi olabilir. Bilgiler ve bilgi kaynaklar\u0131 makul bir algoritmayla i\u015flenerek s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131p bir endeks haline getirilebilir. B\u00f6ylece istihbarat karar vericisinin (m\u00fc\u015fterinin de\u011fil, istihbarat faaliyetini y\u00fcr\u00fcten karar verici) karar s\u00fcre\u00e7lerinde desteklenmesi sa\u011flanabilir.<\/p>\n

Panopticon<\/strong><\/h6>\n

Panopticon Jeremy Bentham\u2019\u0131n belli g\u00f6zetleme esaslar\u0131na dayanarak geli\u015ftirdi\u011fi bir hapishane tasar\u0131m\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\"Panopticon<\/p>\n

Bu tasar\u0131m\u0131n g\u00f6zetleme prensiplerine g\u00f6re ortada b\u00fct\u00fcn cezaevini g\u00f6zetleyen bir kule bulunmaktad\u0131r. Bu kulenin \u00e7evresindeki mahkumlar\u0131n tamam\u0131 tek tarafl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f sunan \u00f6zel bir cam\u0131n arkas\u0131ndad\u0131r. Mahkumlar d\u0131\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6remezler ancak kuledeki g\u00f6zetleyiciler mahkumlar\u0131n tamam\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n

Panopticon felsefe literat\u00fcr\u00fcne ise Foucault\u2019\u0131n bu cezaevi metaforu \u00fczerinden geli\u015ftirdi\u011fi, g\u00f6zetleyici ve demokratik prensipler aras\u0131ndaki dengeye ili\u015fkin bir kavram olarak ge\u00e7mi\u015ftir. Buradaki sadece g\u00f6zetleme olana\u011f\u0131 de\u011fil, g\u00f6zetleme ihtimalinin mahkumlar \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 psikolojik bask\u0131 \u00f6nemlidir. Mahkumlar izlenip izlenmediklerini tam olarak asla bilemezler bu y\u00fczden her zaman izlenme ihtimaline uygun olarak davranmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Enformetri gibi bilgi i\u015fleme sistemlerinin ve uygulamalar\u0131n\u0131n, teknolojik olarak dikte edilmesi Panopticon\u2019un g\u00f6zetleme prensiplerine uygun bir sosyal yap\u0131y\u0131 olu\u015fturabilir. \u00d6rne\u011fin ak\u0131ll\u0131 telefonun ve internet kullan\u0131m\u0131n\u0131n zorunlulu\u011fu asl\u0131nda teknolojik bir izleme hapishanesidir, dinlemeye maruz kalan bu durumdan ka\u00e7amaz ve ayn\u0131 cam duvar\u0131n arkas\u0131ndaki mahkumlar gibi izlenip izlenmedi\u011fine dair do\u011fru bir bilgi elde edemez.<\/p>\n

Netice itibariyle derin bir \u015fekilde datan\u0131n kontrol edildi\u011fi enformatik uygulamalar istihbaratta etkili ve tart\u0131\u015fmal\u0131 y\u00f6ntemlerdir. G\u00f6zetleyicilerin demokratik prensiplerin \u00fczerine \u00e7\u0131kmas\u0131, g\u00f6zetleyicideki olas\u0131 bir yozla\u015fman\u0131n denetlenemez bir hale gelmesine neden olabilir. Bu a\u00e7\u0131lardan enformetri gibi metrik-say\u0131sal uygulamalar istihbarat karar vericisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan sadece destekleyici olarak kalmal\u0131 ve tek bir karar vericinin herhangi bir b\u00fcrokratik prosed\u00fcre dahil olmadan tek ba\u015f\u0131na ula\u015fabilece\u011fi bir bilgi sistemi olmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

[1]<\/a>\u00a0Kaynak : Bj\u00f6rneborn 2004:14 Metrik sistemler aras\u0131ndaki ili\u015fki.<\/p>\n

[2]<\/a>\u00a0Tomas C. Almind & Peter Ingwersen (1997). \u201cInformetric analyses on the World Wide Web: Methodological approaches to \u2018webometrics’\u201d.\u00a0Journal of Documentation<\/em>.\u00a053<\/strong>\u00a0(4): 404\u2013426<\/a><\/p>\n

[3]<\/a>\u00a0Kaynak : bj\u00f6rneborn ve ingwersen 2004:1217<\/p>\n

[4]<\/a>\u00a0K\u00fcresel \u0130stihbarat Paul Todd & Jonathan Bloch sf: 66 \u2013 69<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Enformetri bilginin kantitatif \u00f6l\u00e7\u00fcm metotlar\u0131 kullanarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir et\u00fct bi\u00e7imidir. Enformetri \u00fcretilen bilginin adedi, kimin taraf\u0131ndan hangi alanlarda \u00fcretildi\u011fi, \u00fcretim h\u0131z\u0131 hatta bilginin kalitesi gibi baz\u0131 niteliksel unsurlarda olmak \u00fczere bilgiyi en geni\u015f \u015fekilde ve \u00e7ok boyutlu olarak \u00f6l\u00e7meyi ama\u00e7lar. Y\u00f6ntemdeki anahtar kelime ve temel yakla\u015f\u0131m \u00f6l\u00e7\u00fcm metodunun niceliksel olmas\u0131d\u0131r. Yani enformetrik bir \u00f6l\u00e7\u00fcme<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4154,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,9,33],"tags":[218,66,234],"class_list":{"0":"post-4152","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-alternatif-veri-ve-hisse-analizi","8":"category-fon-hareketleri","9":"category-fon-pozisyonlari","10":"tag-enformetri","11":"tag-istihbarat","12":"tag-teknoloji-istihbarati"},"better_featured_image":{"id":4154,"alt_text":"","caption":"","description":"","media_type":"image","media_details":{"width":2560,"height":1703,"file":"2023\/03\/Enformetri-Nedir-scaled.jpg","filesize":331865,"sizes":{"medium":{"file":"Enformetri-Nedir-300x200.jpg","width":300,"height":200,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":9370,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-300x200.jpg"},"large":{"file":"Enformetri-Nedir-1024x681.jpg","width":1024,"height":681,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":74415,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-1024x681.jpg"},"thumbnail":{"file":"Enformetri-Nedir-150x150.jpg","width":150,"height":150,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":4527,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-150x150.jpg"},"medium_large":{"file":"Enformetri-Nedir-768x511.jpg","width":768,"height":511,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":45995,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-768x511.jpg"},"1536x1536":{"file":"Enformetri-Nedir-1536x1022.jpg","width":1536,"height":1022,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":143960,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-1536x1022.jpg"},"2048x2048":{"file":"Enformetri-Nedir-2048x1363.jpg","width":2048,"height":1363,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":230156,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-2048x1363.jpg"},"bunyad-small":{"file":"Enformetri-Nedir-150x100.jpg","width":150,"height":100,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":3326,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-150x100.jpg"},"bunyad-medium":{"file":"Enformetri-Nedir-450x299.jpg","width":450,"height":299,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":18528,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-450x299.jpg"},"bunyad-full":{"file":"Enformetri-Nedir-1200x798.jpg","width":1200,"height":798,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":95894,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-1200x798.jpg"},"bunyad-viewport":{"file":"Enformetri-Nedir-2048x1363.jpg","width":2048,"height":1363,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":230156,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-2048x1363.jpg"},"bunyad-768":{"file":"Enformetri-Nedir-768x511.jpg","width":768,"height":511,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":45995,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-768x511.jpg"}},"image_meta":{"aperture":"0","credit":"","camera":"","caption":"","created_timestamp":"0","copyright":"","focal_length":"0","iso":"0","shutter_speed":"0","title":"","orientation":"0","keywords":[]},"original_image":"Enformetri-Nedir.jpg"},"post":4152,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Enformetri-Nedir-scaled.jpg"},"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4152","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4152"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4152\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5266,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4152\/revisions\/5266"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4154"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4152"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4152"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4152"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}