{"id":4757,"date":"2023-09-06T13:32:45","date_gmt":"2023-09-06T10:32:45","guid":{"rendered":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/?p=4757"},"modified":"2025-07-20T01:28:19","modified_gmt":"2025-07-19T22:28:19","slug":"para-uretimi-tartismasi-bankalar-doviz-de-uretebilir-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/para-uretimi-tartismasi-bankalar-doviz-de-uretebilir-mi\/","title":{"rendered":"Para \u00dcretimi Tart\u0131\u015fmas\u0131 : Bankalar D\u00f6viz de \u00dcretebilir mi?"},"content":{"rendered":"

Para \u00fcretimi sadece ulusal parayla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. T\u00fcrkiye’deki bankalar TL bast\u0131klar\u0131 gibi d\u00f6viz de basabilirler. 2018 \u00f6ncesi bas\u0131yorlard\u0131 da. D\u00f6viz geliri olmayan firmalar\u0131n d\u00f6viz kredisi almalar\u0131n\u0131n yasakland\u0131\u011f\u0131 Nisan 2018’de d\u00f6viz kredisi bakiyesi 186 milyar dolard\u0131<\/a>. Bug\u00fcn bu rakam 127 milyar dolar. Bankalar d\u0131\u015far\u0131dan likidite temin etmeden d\u00f6viz kredisi veremiyorsa, bankalar\u0131n \u015fu anda 127 milyar ABD dolar\u0131 d\u00f6viz likiditesi mi var? 2018 y\u0131l\u0131nda bankalar\u0131n 186 milyar ABD dolar\u0131 d\u00f6viz likiditesi mi vard\u0131? Bankalar, 2018 \u00f6ncesi oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de d\u00f6viz kredisi vererek d\u00f6viz basmaya devam edebilir. <\/a><\/p>\n

Likiditeye banka \u00f6l\u00e7e\u011finde bak\u0131lmaz, \u00fclke \u00f6l\u00e7e\u011finde bak\u0131l\u0131r. \u00dclkenin d\u00f6viz likiditesi yetersizse, buna \u00e7\u00f6z\u00fcm aran\u0131r. Bankac\u0131l\u0131k sisteminde, likidite hangi bankaya laz\u0131msa o banka taraf\u0131ndan bor\u00e7lan\u0131l\u0131r. Likidite fazlas\u0131 olan banka likiditenin \u00fczerine yatmaz. \u0130htiyac\u0131 olan bankaya bor\u00e7 verip faiz kazan\u0131r. Bu bor\u00e7 verme i\u015flemi, repo, mevduat veya kredi ile olabilir.<\/p>\n

Merkez bankalar\u0131 bankalarla birlikte ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. \u00d6nce bankalar vard\u0131. Merkez bankalar\u0131 yokken de bankalar likiditeyi y\u00f6netebiliyordu. Likiditesi fazla olan eksi\u011fi olana bor\u00e7 veriyordu. Merkez bankalar\u0131na, kriz zamanlar\u0131 ihtiya\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Krizde, fazlas\u0131 olan batabilir endi\u015fesiyle likidite eksi\u011fi olana bor\u00e7 vermiyordu. B\u00f6yle zamanlar i\u00e7in s\u0131n\u0131rs\u0131z likidite basabilen merkez bankalar\u0131 kuruldu. Tabi zaman i\u00e7inde merkez bankalar\u0131n\u0131n g\u00f6rev alan\u0131 geni\u015fledi.<\/p>\n

\u0130tirazlar tam da bu noktada geliyor. Ama TCMB d\u00f6viz basamaz. Likidite krizi \u00e7\u0131karsa nas\u0131l m\u00fcdahale edecek? Rezervler o i\u015f i\u00e7in var. TCMB \u00f6yle durumlarda, rezervlerinden ihtiyac\u0131 olana verir. TCMB rezervi yetmedi\u011fi noktada, likidite fazlas\u0131 olandan kendisi al\u0131p a\u00e7\u0131\u011f\u0131 olana bor\u00e7 verir. Likidite fazlas\u0131 olan TCMB’ye bor\u00e7 vermezse ne olur? Zorunlu kar\u015f\u0131l\u0131kla al\u0131n\u0131r. Merkez bankalar\u0131 bu i\u015fleri yapabilsinler diye kuruldu. Bu y\u00fczden \u00fclke rezervleridir esas olan. Likidite \u00fclke i\u00e7indeyken, nerede oldu\u011fu \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fil. \u00dclke rezervleri eriyorsa, bu bir endi\u015fe kayna\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6ylesi durumlarda da bankalar\u0131n ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 toplam likiditeyi azaltacak \u00f6nlemler almak gerekir. Mesela?<\/p>\n

Mesela, bankalar d\u00f6viz kredilerini TL cinsi kulland\u0131r\u0131p, TL cinsi tahsil eder. Ama bu d\u00f6vize endeksli kredisi diyorsan\u0131z, de\u011fil. Kredinin muhasebe kayd\u0131 YP hesaplara yap\u0131ld\u0131ysa, o bir YP kredidir. Burada yap\u0131lan \u00f6deme veya tahsil para birimlerini de\u011fi\u015ftirmek. Banka YP kredi verir, ama TL \u00f6deyip TL tahsil edebilir.<\/p>\n

Mevduat taraf\u0131nda da d\u00f6viz likidite ihtiyac\u0131n\u0131 azaltacak \u00f6nlemler al\u0131nabilir. D\u00f6vize endeksli TL mevduatlar bu ama\u00e7la te\u015fvik edilir. D\u00f6vizin sadece getirisine ihtiya\u00e7 duyan hanehalk\u0131 d\u00f6vize endeksli vadesiz TL mevduatlara ge\u00e7er. Bunlar KKM de\u011fil. Bankan\u0131n pozisyonu i\u00e7inde kalmaya devam ediyor. Bankalar\u0131n pasifinde 102 milyar ABD dolar\u0131 hanehalk\u0131na ait d\u00f6viz mevduat\u0131 var. Hanehalk\u0131 bu 102 milyar ABD dolar\u0131 ile ithalat yapmayacak. Onlar\u0131n d\u00f6vizden beklentisi kur art\u0131\u015flar\u0131ndan kazanmak. D\u00f6vize endeksli vadesiz TL mevduat da ayn\u0131 i\u015fi g\u00f6r\u00fcr. Bu \u00fcr\u00fcne giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015fta kur fark\u0131 uygulanmayarak \u00fcr\u00fcn cazip hale getirilir.<\/p>\n

Hulasa, d\u00f6viz basman\u0131n likidite ve pozisyon y\u00f6nleri var. \u0130\u00e7eride likidite gerektirmeyen d\u00f6viz basmal\u0131y\u0131z ki sistem likidite krizlerine kar\u015f\u0131 \u00e7ok daha diren\u00e7li olsun. Bunun yolu da, d\u00f6viz cinsi \u00fcr\u00fcnlerin \u00f6deme ve tahsillerinin TL cinsi yap\u0131lmas\u0131. \u0130\u015f g\u00f6r\u00fcr m\u00fc? D\u0131\u015far\u0131s\u0131yla i\u015fi olmayan\u0131n i\u015fini g\u00f6r\u00fcr. Di\u011ferleri yine d\u00f6viz mevduat\u0131 ile devam eder. Firmalar\u0131n 70 milyar dolar d\u00f6viz mevduat\u0131 var. Bunun \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 ithalat i\u00e7in tutuluyor. Bu tutar yine d\u00f6viz tutulmaya devam eder. Hanehalk\u0131n\u0131n d\u00f6viz mevduat\u0131n\u0131n ise b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 d\u00f6vize endeksliye ge\u00e7meye uygun.<\/p>\n

1980’lerden bu yana serbest kambiyo rejimindeyiz. Bu rejimde, d\u00f6viz kredisi verip d\u00f6viz basm\u0131\u015f\u0131z, haberimiz yok. Bir kesim, daha paran\u0131n kredi verilerek bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan habersiz. Onu anlayanlar, TL bas\u0131l\u0131r ama d\u00f6viz bas\u0131lamaz diyor. Halbuki, bankalar y\u0131llarca basm\u0131\u015f. 2018’de kendi kendimize, d\u00f6viz basmay\u0131 yasaklam\u0131\u015f\u0131z. D\u00f6viz kredilerindeki 60 milyar dolarl\u0131k azal\u0131\u015f, piyasadan 60 milyar ABD dolar\u0131 \u00e7ekmek demek. Para basmay\u0131 durdurmakla kalmam\u0131\u015f, bir de \u00fcst\u00fcne bast\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6vizleri piyasadan \u00e7ekmi\u015fiz. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 da d\u00f6vize en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duyulan d\u00f6nemde yapm\u0131\u015f\u0131z.<\/p>\n

Firmalar\u0131 d\u00f6viz kur riskinden d\u00f6viz kredilerini yasaklamadan da koruyabiliriz. Akla hemen opsiyon, forward gelmesin. Firma d\u00f6viz kredisi \u00e7ektikten sonra t\u00fcrevle kur riskini kapat\u0131yorsa, para bas\u0131lm\u0131\u015f olmuyor. Bankan\u0131n aktifindeki kredi kadar da bilan\u00e7o d\u0131\u015f\u0131nda firmaya satt\u0131\u011f\u0131 koruma yer al\u0131yor.\u00a0 Bu durumda, banka yeni d\u00f6viz mevduat\u0131 basamaz. Ama\u00e7 firmalara tam koruma sa\u011flamak de\u011fil, kurdaki a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klardan firmay\u0131 korumak olmal\u0131. Kur art\u0131\u015f\u0131n\u0131n firmay\u0131 bat\u0131racak k\u0131sm\u0131 kadar koruma sa\u011flan\u0131r. Yani firma 100 TL kredi kullan\u0131yorsa, 10 TL koruma sa\u011flanacak. Net 90 TL d\u00f6viz bas\u0131lm\u0131\u015f olacak. 10 TL’lik koruma, kur firman\u0131n kald\u0131rmayaca\u011f\u0131 kadar artt\u0131\u011f\u0131 zaman devreye girecek.<\/p>\n

Koruma ile d\u00f6viz geliri olmayan firmalar\u0131n da d\u00f6viz kredisi \u00e7ekmelerinin \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131r. D\u00f6viz talebi bundan sonra d\u00f6viz kredileri b\u00fcy\u00fct\u00fclerek kar\u015f\u0131lan\u0131r. KKM’nin y\u00fck\u00fc de hafiflemi\u015f olur. Eskiden oldu\u011fu gibi, d\u00f6viz firmalar\u0131n a\u00e7\u0131k pozisyona d\u00fc\u015fmesiyle bas\u0131l\u0131r. KKM’yi tamamen devreden \u00e7\u0131karmay\u0131 do\u011fru bulmuyoruz. TCMB elinde, d\u00f6viz kredileri ve KKM birlikte olmal\u0131. TCMB bu ara\u00e7lar\u0131 kullanarak d\u00f6viz kuru oynakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Kur d\u00fc\u015f\u00fck oynakl\u0131kla artt\u0131\u011f\u0131nda, TL riski d\u00fc\u015fer. Yabanc\u0131 fon ak\u0131mlar\u0131 \u00fclkeye girmeye ba\u015flar. D\u00fc\u015f\u00fck oynakl\u0131k, kurdan enflasyona ge\u00e7i\u015fi de zay\u0131flat\u0131r.<\/p>\n

Kur politikas\u0131 olmadan para politikas\u0131 olamaz. Kur politikas\u0131 olabilmesi i\u00e7in i\u00e7 ve d\u0131\u015f d\u00f6viz \u015foklar\u0131n\u0131 y\u00f6netebilecek ara\u00e7lara ihtiya\u00e7 var. KKM ve d\u00f6viz kredileri o ara\u00e7lar\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131. Bunlar kullan\u0131larak d\u00f6viz kurlar\u0131ndaki hareketler yumu\u015fat\u0131l\u0131rsa, para politikas\u0131na alan a\u00e7\u0131l\u0131r. Yoksa, her kur ata\u011f\u0131ndan sonra enflasyon y\u00fczde 100’e gider. Para politikas\u0131 da \u00e7aresiz seyreder.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Para \u00fcretimi sadece ulusal parayla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. T\u00fcrkiye’deki bankalar TL bast\u0131klar\u0131 gibi d\u00f6viz de basabilirler. 2018 \u00f6ncesi bas\u0131yorlard\u0131 da. D\u00f6viz geliri olmayan firmalar\u0131n d\u00f6viz kredisi almalar\u0131n\u0131n yasakland\u0131\u011f\u0131 Nisan 2018’de d\u00f6viz kredisi bakiyesi 186 milyar dolard\u0131. Bug\u00fcn bu rakam 127 milyar dolar. Bankalar d\u0131\u015far\u0131dan likidite temin etmeden d\u00f6viz kredisi veremiyorsa, bankalar\u0131n \u015fu anda 127 milyar ABD<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":4758,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,47],"tags":[273,280,434,232],"class_list":{"0":"post-4757","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-jeoekonomik-makro-veriler","8":"category-makro-ekonomik-analizler","9":"tag-bankacilik-sistemi","10":"tag-merkez-bankaciligi","11":"tag-para-uretimi","12":"tag-turkiye-ekonomisi"},"better_featured_image":{"id":4758,"alt_text":"\u00d6zel Kesim D\u00f6viz Kredileri","caption":"","description":"","media_type":"image","media_details":{"width":579,"height":385,"file":"2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu.jpg","filesize":57621,"sizes":{"medium":{"file":"Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-300x199.jpg","width":300,"height":199,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":11107,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-300x199.jpg"},"thumbnail":{"file":"Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-150x150.jpg","width":150,"height":150,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":5320,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-150x150.jpg"},"bunyad-small":{"file":"Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-150x100.jpg","width":150,"height":100,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":3957,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-150x100.jpg"},"bunyad-medium":{"file":"Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-450x299.jpg","width":450,"height":299,"mime-type":"image\/jpeg","filesize":20010,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu-450x299.jpg"}},"image_meta":{"aperture":"0","credit":"","camera":"","caption":"","created_timestamp":"0","copyright":"","focal_length":"0","iso":"0","shutter_speed":"0","title":"","orientation":"0","keywords":[]}},"post":4757,"source_url":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/Turkiyede-Ozel-Kesim-Doviz-Borcu.jpg"},"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4757","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4757"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4757\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5032,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4757\/revisions\/5032"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4758"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4757"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4757"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4757"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}