{"id":5208,"date":"2024-02-22T13:58:33","date_gmt":"2024-02-22T10:58:33","guid":{"rendered":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/?p=5208"},"modified":"2025-07-18T22:55:07","modified_gmt":"2025-07-18T19:55:07","slug":"yeni-ekonomi-modeli-neden-istenen-neticeyi-vermedi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/datakapital.com\/blog\/yeni-ekonomi-modeli-neden-istenen-neticeyi-vermedi\/","title":{"rendered":"Yeni Ekonomi Modeli Neden \u0130stenen Neticeyi Vermedi?"},"content":{"rendered":"

Yeni ekonomi modeli, Merkez Bankas\u0131 Eyl\u00fcl 2020\u2019de ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 faiz art\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 Mart 2021\u2019de sonland\u0131rmas\u0131yla ve 6 ayl\u0131k bir bekle g\u00f6r d\u00f6neminden sonra Eyl\u00fcl 2021\u2019de faiz indirimleriyle ba\u015flad\u0131. Bu defaki faiz indirimleri \u00f6ncekilerden farkl\u0131yd\u0131. Enflasyon d\u00fc\u015fmedi\u011fi, bilakis y\u00fckseldi\u011fi halde faiz indiriliyordu. Yeni ekonomik modelin uygulanmas\u0131 da b\u00f6ylelikle ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Faiz indirimleri \u015eubat 2023\u2019e kadar devam etti. Politika faizi \u015eubat-Haziran 2023 d\u00f6neminde %7 d\u00fczeyinde kald\u0131. Haziran 2023\u2019te, politika faizinin tekrar y\u00fckseltilmeye ba\u015flamas\u0131yla yeni ekonomi modeline de son verilmi\u015f oldu.<\/p>\n

Eyl\u00fcl 2021 ile Haziran 2023 aras\u0131ndaki 21 ayda faiz indirimleriyle, yat\u0131r\u0131mlar\u0131n artmas\u0131 ama\u00e7lan\u0131yordu. Yat\u0131r\u0131mlar artt\u0131\u011f\u0131nda, ana ak\u0131m yakla\u015f\u0131mda dahi enflasyonun d\u00fc\u015febilece\u011fini a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Yat\u0131r\u0131mlar artt\u0131k\u00e7a \u00fcretim kapasitesi geni\u015fler, negatif \u00e7\u0131kt\u0131 a\u00e7\u0131\u011f\u0131 talep k\u0131smadan verilebilirdi.<\/p>\n

Enflasyonu talep seviyesine ba\u011flayan a\u00e7\u0131klamalar,<\/a> \u00e7\u0131kt\u0131 a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir g\u00f6sterge olarak kullan\u0131r. Enflasyonu y\u00fckseltmeden bir ekonomide yap\u0131labilen en y\u00fcksek \u00fcretim seviyesi potansiyel \u00fcretimdir. Ekonomi potansiyelinin \u00fczerinde bir taleple kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda enflasyon y\u00fckselir, potansiyelinin alt\u0131nda bir taleple kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda enflasyon d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

Yat\u0131r\u0131mlar \u00fcretim kapasitesini geni\u015fletti\u011fi i\u00e7in potansiyel \u00fcretim seviyesini de yukar\u0131 ta\u015f\u0131r. Potansiyel \u00fcretim seviyesindeki art\u0131\u015f talepteki art\u0131\u015f\u0131 ge\u00e7erse enflasyon d\u00fc\u015fer. Ama \u00f6yle olmad\u0131. Bu mekanizma neden \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131\u015f olabilir? \u0130lk akla gelen yat\u0131r\u0131mlar\u0131n artmamas\u0131. Asl\u0131nda yat\u0131r\u0131mlar artt\u0131. Faiz indirim d\u00f6neminde, yat\u0131r\u0131mlar\u0131n canl\u0131 seyretti\u011fini g\u00f6rebiliyoruz. Gayri safi sabit sermaye olu\u015fumunun GSYH\u2019ye oran\u0131, 2023 birinci \u00e7eyrekte %31,5, ikinci \u00e7eyrekte %32,7, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7eyrekte %32,3 oldu.<\/p>\n

\u00d6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi yat\u0131r\u0131m oran\u0131 da artt\u0131ysa, ne ters gitmi\u015f olabilir? Maddeler halinde s\u0131ralayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

1) Yap\u0131lan devasa kredi geni\u015flemesine g\u00f6re yat\u0131r\u0131m oran\u0131ndaki art\u0131\u015f yeterli de\u011fildi. Yat\u0131r\u0131m oran\u0131, pandeminin kas\u0131p kavurdu\u011fu 2020 ilk \u00e7eyrekte %25,8, modelin uygulamaya kondu\u011fu 2021 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7eyrekte %26,5 seviyesindeydi. Yat\u0131r\u0131m oran\u0131, \u00e7eyreklik bazda 2006, 2017 ve 2018 y\u0131llar\u0131na da %30\u2019u g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Ticari kredilerin, yat\u0131r\u0131m d\u0131\u015f\u0131 alanlarda da harcanabildi\u011fi g\u00f6zlemleniyordu. Kredi \u00e7ekilerek otomobiller de\u011fi\u015ftirildi, konutlar sat\u0131n al\u0131nd\u0131. Ticari kredilere harcama \u015fart\u0131 getirmek ka\u00e7aklar\u0131 bir miktar azaltsa da \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck faiz ortam\u0131nda kesin \u00e7\u00f6z\u00fcm olamaz. Patronlar d\u00fc\u015f\u00fck faizden alabildikleri t\u00fcm ticari krediyi i\u015fletmelerine ald\u0131r\u0131r. \u0130\u015fletmeden \u00e7ektikleri karlarla konut, otomobil almaya devam eder. D\u00fc\u015f\u00fck faiz, \u00f6z kaynak fonlamas\u0131n\u0131 bor\u00e7la ikame eder. \u0130\u015fletmelerin \u00e7ektikleri kredileri ticari faaliyetlerinde kullanmas\u0131 talebin artmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Faizler bu kadar d\u00fc\u015f\u00fck olmasa, i\u015fletme kar\u0131n\u0131 patrona aktarmak yerine kar\u0131yla i\u015fletme sermayesini fonlayacaksa, ticari kredi geni\u015flemesi yine talebi art\u0131r\u0131r.<\/p>\n

D\u00fc\u015f\u00fck faiz sadece yat\u0131r\u0131m kredilerinde ge\u00e7erli olsa, kredi ile i\u015fletme sermayesi fonlanamazd\u0131. Yat\u0131r\u0131m kredileri d\u0131\u015f\u0131nda, kredi hacmi \u015firket kald\u0131ra\u00e7lar\u0131 \u00fczerinden s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. \u015eirketler, gelirlerinin veya \u00f6z kaynaklar\u0131n\u0131n belli bir kat\u0131n\u0131n \u00fczerinde bor\u00e7lanamazd\u0131. Bu durumda, ilave bor\u00e7 art\u0131\u015f\u0131na gitmek isteyen \u015firketler, karlar\u0131n\u0131 \u00f6z kayna\u011fa katar veya sermaye art\u0131r\u0131m\u0131na giderdi.<\/p>\n

Ticari kesime uygulanacak kald\u0131ra\u00e7 k\u0131s\u0131tlar\u0131, ayn\u0131 zamanda daralma d\u00f6nemlerine \u015firketlerin finansal a\u00e7\u0131dan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc girmelerini sa\u011flar. Sat\u0131\u015flar\u0131 d\u00fc\u015fen \u015firketler, bir s\u00fcre \u00f6z kaynaklar\u0131ndan idare edebilir. Buna mukabil, i\u015fletme sermayesinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bor\u00e7la finanse eden \u015firketler, daralma d\u00f6nemlerinde, borcun faizini \u00f6demekte zorlan\u0131r. Bor\u00e7luluk oran\u0131 artt\u0131k\u00e7a, bat\u0131k oran\u0131 da artar. Daralma d\u00f6nemlerine vurgu yapmaktaki murad\u0131m\u0131z: B\u00f6ylesi zamanlarda bor\u00e7lular\u0131n toplu halde batmas\u0131 finansal sistemi de tehdit edecek boyutlara varabilir.<\/p>\n

2) T\u00fcm ticari krediler yat\u0131r\u0131mlarda kullan\u0131lsa, yeni ekonomi modeli ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131r m\u0131yd\u0131? Maalesef o kadar kolay de\u011fildi. Halledilmesi gereken bir ba\u015fka mesele ise zaman uyumsuzlu\u011fuydu. Yat\u0131r\u0131mlara harcanan paran\u0131n kendisi de talebi art\u0131r\u0131r. Yat\u0131r\u0131m yapmak demek emek, hammadde ve ara mallar\u0131n\u0131 i\u015fleyerek bir araya getirmek demek. Ara mallar\u0131 da hammadde ve emek ikilisiyle \u00fcretildi\u011fi i\u00e7in \u00f6z\u00fcnde finansman emek ve hammaddeyi fonlar. Eme\u011fe harcanan para \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n talebini y\u00fckselir. Yat\u0131r\u0131m tamamlanana kadar bu y\u00fckselen talebin bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Ne zamanki yat\u0131r\u0131m tamamlan\u0131r, talebe kar\u015f\u0131l\u0131k arz ortaya \u00e7\u0131kar, enflasyon tehlikesi ortadan kalkar.<\/p>\n

Zaman uyumsuzlu\u011fu, yat\u0131r\u0131mlar faaliyete ge\u00e7ene kadar talep k\u0131s\u0131larak giderilebilirdi. Yat\u0131r\u0131m kredileriyle yap\u0131lan geni\u015flemeye kar\u015f\u0131l\u0131k, yat\u0131r\u0131m d\u0131\u015f\u0131 kredilerde daralmaya gidilirdi. Yat\u0131r\u0131mlar faaliyete ge\u00e7tikten sonra yat\u0131r\u0131m d\u0131\u015f\u0131 krediler de gev\u015fetilirdi.<\/p>\n

3) T\u00fcrkiye \u00f6zelinde, enflasyondaki astronomik art\u0131\u015f, sadece \u00e7\u0131kt\u0131 \/ talep fazlas\u0131 ile ile a\u00e7\u0131klanabilecek s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ti. Enflasyon 2021 Aral\u0131k\u2019\u0131ndaki kur ata\u011f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan h\u0131zl\u0131 bir y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7ti. Yerle\u015fiklerin d\u00f6viz talebinin kar\u015f\u0131lanamamas\u0131, kur \u015fokunu haz\u0131rlad\u0131. Tabi, d\u00f6viz talebinin arkas\u0131nda da TL kredi geni\u015flemesinin oldu\u011funu unutmamak laz\u0131m.<\/p>\n

Bankalar, her kredi verdi\u011finde yeni mevduat tan\u0131mlar. Mevduat paran\u0131n kayna\u011f\u0131d\u0131r. Mevduat\u0131n kayna\u011f\u0131 ise kredidir. Banka, kredi verdik\u00e7e sisteme yeni mevduat tan\u0131mlar. Bu mevduat, kredi geri \u00f6dendi\u011finde sistemden geri \u00e7ekilir. Her kredi geni\u015flemesi sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan TL s\u00fcper negatif TL reel faizi ortam\u0131nda d\u00f6vize d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Dolay\u0131s\u0131yla, TL kredi geni\u015flemesi kadar d\u00f6viz talebi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yat\u0131r\u0131m kredisini geni\u015fletirken, yat\u0131r\u0131m d\u0131\u015f\u0131 kredileri daraltmak, d\u00f6viz kurlar\u0131 \u00fczerinde bask\u0131 olu\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne de ge\u00e7ecekti.<\/p>\n

4) Kredi daralmas\u0131yla TL arz\u0131n\u0131 kesmek d\u00f6viz kurlar\u0131na istikrar kazand\u0131rmak i\u00e7in yeterli olabilir miydi? Enflasyon yeni y\u00fckselmeye ba\u015flam\u0131\u015fken talepte daralmaya gitmek ekonomide bir dengelenme sa\u011flard\u0131. Y\u00fckselen enflasyona kar\u015f\u0131 faiz indirmek, paran\u0131n dola\u015f\u0131m h\u0131z\u0131n\u0131 da art\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, kredilerde \u00e7ok daha sert bir daralma gerekirdi. Kredi daralmas\u0131 ile birlikte para arz\u0131 da d\u00fc\u015fer, TL\u2019den d\u00f6vize ge\u00e7i\u015fler yava\u015flard\u0131. Ancak, reel faiz d\u00fc\u015fmeye devam ettik\u00e7e, kredi daralmas\u0131 ile yap\u0131labileceklerin de bir s\u0131n\u0131r\u0131 vard\u0131.<\/p>\n

Eksi reel faizin \u0131s\u0131tt\u0131\u011f\u0131 mevcut TL mevduat buzda\u011f\u0131 eriyordu. TL mevduat\u00e7\u0131lar, alt\u0131n ve d\u00f6vize h\u00fccum ediyordu. Enflasyondaki h\u0131zl\u0131 y\u00fckseli\u015fe ra\u011fmen faiz y\u00fckseltmemek reel faizlerin h\u0131zla d\u00fc\u015fmesine ve TL\u2019nin tasarruf arac\u0131 \u00f6zelli\u011fini kaybetmesine neden oldu.<\/p>\n

Enflasyon, Nisan 2020\u2019den Kas\u0131m 2021\u2019e kadar %10\u2019dan %21\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bu zaman aral\u0131\u011f\u0131nda, kredi daralmas\u0131na giderek enflasyon tekrar y\u00fczde 10\u2019a \u00e7ekilebilirdi. Faiz y\u00fckseltmek de bu d\u00f6nemde 2018\u2019de oldu\u011fu gibi tek ba\u015f\u0131na yeterli olabilirdi. Enflasyonun %10\u2019lara geri d\u00f6nmesi ile mevcut faizler yeterli olaca\u011f\u0131ndan, TL mevduat buzda\u011f\u0131ndaki erimenin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilirdi.<\/p>\n

Enflasyon Aral\u0131k 2021\u2019de %36\u2019ya, Ocak 2022\u2019de %49\u2019a \u00e7\u0131kt\u0131. Bu a\u015famadan sonra, sadece kredi daraltmak sonu\u00e7 veremezdi. Bu iki ay i\u00e7inde fiyatlarda bu denli bir h\u0131zlanmay\u0131 \u00f6n g\u00f6rerek faizlerde 20-30 puanl\u0131k bir art\u0131\u015fa gitmek de \u00e7ok m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. Merkez Bankas\u0131 y\u00fckl\u00fc bir faiz art\u0131r\u0131m\u0131na gitse dahi, mevduat ve kredi faizlerinin y\u00fckselmesi bir zaman alacakt\u0131. Kur ata\u011f\u0131 sonras\u0131nda enflasyonun \u00e7ok h\u0131zl\u0131 y\u00fckselmesi kar\u015f\u0131s\u0131nda, para politikas\u0131 ile yap\u0131labilecekler s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131.<\/p>\n

5) Bir defa kur enflasyon sarmal\u0131na girildikten sonra \u00e7are yok muydu? TL mevduat\u0131n d\u00f6viz mevduata d\u00f6n\u00fc\u015fmesi her ko\u015fulda kriz anlam\u0131na m\u0131 gelir? Merkez Bankas\u0131, para politikas\u0131n\u0131 kur politikas\u0131 ile ikame ederek, d\u00f6viz kuru istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flayabilirdi.<\/p>\n

T\u0131ptan anlamayan birisinin hastal\u0131\u011f\u0131n semptomunu k\u00f6t\u00fc belledi\u011fi gibi, bir\u00e7oklar\u0131 d\u00f6viz ve alt\u0131na olan y\u00f6nelimi k\u00f6t\u00fc belledi. Asl\u0131nda, artan d\u00f6viz talebi sistemin sigortas\u0131yd\u0131. TL reel faizleri eksi 70\u2019lere gitmi\u015fken, tasarruf etmek isteyenler, d\u00f6vize ge\u00e7erek tasarruf etmeye devam ettiler. D\u00f6viz ve alt\u0131n gibi iki yerle\u015fik tasarruf etme arac\u0131 olmasa, kimse elinde h\u0131zla de\u011fer kaybeden TL\u2019yi tutmak istemeyece\u011finden, TL s\u0131cak patates gibi elde ele dola\u015f\u0131r, her el de\u011fi\u015ftiri\u015finde talebi \u015fi\u015firirdi. H\u0131zla b\u00fcy\u00fcyen kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z talep, enflasyonu daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f seviyelere \u00e7\u0131kar\u0131rd\u0131. D\u00f6viz ve alt\u0131n sayesinde, s\u00fcper d\u00fc\u015f\u00fck TL reel faizine ra\u011fmen, enflasyon bir yerlerden d\u00f6nebildi. TL reel faizi ne kadar d\u00fc\u015ferse d\u00fc\u015fs\u00fcn, tasarruflar d\u00f6viz ve alt\u0131nda korunabildi.<\/p>\n

TCMB, para politikas\u0131n\u0131 kur politikas\u0131 ile ikame etmi\u015f olsa<\/a>,<\/u> 2021 Aral\u0131k sonras\u0131 ya\u015fanan kur ata\u011f\u0131 ya\u015fanmaz, pozitif \u00e7\u0131kt\u0131 a\u00e7\u0131klar\u0131 enflasyonu \u00e7ok daha yava\u015f y\u00fckseltirdi. TCMB, kur \u015fokuna yakaland\u0131\u011f\u0131nda, yurti\u00e7i yerle\u015fiklerin d\u00f6viz talebini kar\u015f\u0131layabilecek ara\u00e7lar\u0131 yoktu. Kur ata\u011f\u0131n\u0131n \u015fiddetlendi\u011fi Aral\u0131k 2021\u2019de kur korumal\u0131 mevduat\u0131n (KKM) devreye girmesiyle, yurt i\u00e7i yerle\u015fiklerin d\u00f6viz talebini kar\u015f\u0131lamak m\u00fcmk\u00fcn oldu. Ancak, ge\u00e7 kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bir defa d\u00f6viz kurlar\u0131 birka\u00e7 ayda 8 TL\u2019den y\u0131l sonunda 13,5 TL\u2019ye \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

6) KKM kur ataklar\u0131ndan \u00f6nce devreye girmi\u015f olsa, kur ataklar\u0131 ya\u015fanmazd\u0131; ancak KKM tek ba\u015f\u0131na kur politikas\u0131n\u0131n yerini tutamaz. KKM tek ba\u015f\u0131na kur politikas\u0131yla yap\u0131labilecekleri yapamazd\u0131, yapamad\u0131 da. KKM ile d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131 sabit tutma gibi tercihler, bir kur politikas\u0131n\u0131n olmamas\u0131n\u0131n sonucunda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. KKM ani d\u00f6viz kuru \u015foklar\u0131n\u0131 yumu\u015fatmada ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. D\u00f6viz kurlar\u0131 \u00fczerindeki bask\u0131, orta ve uzun vadede, d\u00f6viz arz\u0131 art\u0131r\u0131larak ve cari dengeye gelinerek hafifletilebilirdi. Di\u011fer baz\u0131 kritik noktalar ise \u015funlar:<\/p>\n

\u0130\u00e7eride d\u00f6viz basmak<\/a>:<\/strong> T\u00fcrkiye\u2019de ve t\u00fcm d\u00fcnyada bankalar sadece kendi \u00fclkelerinin para birimini de\u011fil her para birimini basabilir. Banka hangi para birimi cinsinden kredi veriyorsa o para birimi cinsinden mevduat ihra\u00e7 eder. TL kredi TL mevduat\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, d\u00f6viz kredisi de d\u00f6viz mevduat\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. S\u00fcper d\u00fc\u015f\u00fck TL faizi ortam\u0131nda TL kredinin daralt\u0131lmas\u0131, d\u00f6viz kredilerinin te\u015fvik edilmesi halinde, d\u00f6viz arz\u0131 i\u00e7eride art\u0131r\u0131labilirdi.<\/p>\n

Cari denge:<\/strong> Kur politikas\u0131n\u0131n ikinci ve daha uzun vadeli hedefi ise cari denge. Cari a\u00e7\u0131k, havuzun alt\u0131ndaki delik gibi sistemdeki d\u00f6viz likiditesini yutuyor. Yabanc\u0131 cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, TL\u2019nin de\u011fer kaybedece\u011fini \u00f6ng\u00f6rerek TL riski alm\u0131yor. Swap imkanlar\u0131 da k\u0131s\u0131tl\u0131yken, yurda d\u00f6viz giri\u015fi zay\u0131fl\u0131yor, cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131n finansman\u0131 Merkez Bankas\u0131na kal\u0131yor. Cari a\u00e7\u0131k Merkez Bankas\u0131n\u0131n br\u00fct rezervlerini eritti\u011fi i\u00e7in eksiye d\u00fc\u015fme gibi bir durum da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bir sonu var.<\/p>\n

T\u00fcrkiye ekonomisi yava\u015flama d\u00f6nemlerinde cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrebiliyor. Talep zay\u0131fken, enflasyon d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131 takip edemiyor. Enflasyonun \u00fczerindeki d\u00f6viz kuru art\u0131\u015flar\u0131yla, TL de\u011fer kaybediyor, ithalat pahalan\u0131yor, ihracat cazip hale geliyor. Bu mekanizman\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in resesyona ihtiya\u00e7 yok. T\u00fcrkiye ekonomisi %1-2 civar\u0131ndaki bir b\u00fcy\u00fcmede, cari dengeye yakla\u015fabilir. Bu s\u00fcre\u00e7, 6-12 ay s\u00fcrer. Cari dengeye yakla\u015f\u0131ld\u0131ktan sonra, d\u00f6viz kurlar\u0131 istikrar kazan\u0131r. TL\u2019deki de\u011fer kayb\u0131 daha \u00f6n g\u00f6r\u00fclebilir ve makul hale gelir. Bu a\u015famadan sonra yabanc\u0131 yurda girmeye ba\u015flar. Bu a\u015famadan \u00f6nce yabanc\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan hesaplar tutmaz. \u0130kna ile gelen yabanc\u0131 da bir s\u00fcre kal\u0131p tekrar piyasadan \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

7) Enflasyon bir defa ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131ktan sonra toparlamak m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcyd\u00fc? M\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Kur politikas\u0131zl\u0131\u011f\u0131nda, KKM d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131 sabitlemekte kullan\u0131ld\u0131. Kur sabitlemesi, enflasyon kur sarmal\u0131n\u0131 durdurarak, enflasyonun d\u00fc\u015fmesine \u00f6nceleri hizmet etti. Ancak, Haziran 2023\u2019te %38\u2019e kadar d\u00fc\u015fen enflasyon kar\u015f\u0131s\u0131nda, kurun hi\u00e7 artmam\u0131\u015f olmas\u0131, TL\u2019yi de\u011ferlendirdi, ithalat\u0131 ve cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131 u\u00e7urdu. Y\u00fcksek cari a\u00e7\u0131k TL\u2019de de\u011fer kayb\u0131 ihtimalini g\u00fc\u00e7lendirdi\u011finden, yabanc\u0131 gelmedi, cari a\u00e7\u0131k rezervleri eritti.<\/p>\n

\u0130\u00e7eride bas\u0131lan d\u00f6viz ile i\u00e7erideki d\u00f6viz talebini kar\u015f\u0131lamak m\u00fcmk\u00fcn olmakla birlikte ithalat yap\u0131lamaz. D\u0131\u015far\u0131ya \u00f6demeler, bir ABD bankas\u0131nda dolar mevduata \u00e7evrilebilen likit varl\u0131klar ile yap\u0131l\u0131r. D\u0131\u015far\u0131ya likidite kaybetmedikten sonra i\u00e7erideki d\u00f6viz transferlerinde yurt i\u00e7indeki likidite azalmaz. Likidite bir yurt i\u00e7i bankadan bir ba\u015fka yurt i\u00e7i bankaya gider. Likiditeyi azaltan en \u00f6nemli kalem cari a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yabanc\u0131 sermaye giri\u015fi cari a\u00e7\u0131\u011fa e\u015flik etmezse, cepten yemeye ba\u015flar\u0131z. Rezervlerdeki erime kar\u015f\u0131s\u0131nda, d\u0131\u015far\u0131dan kaynak girmiyorsa, ekonominin cari dengeye yakla\u015fmas\u0131 gerekir. Cari denge, politika ile kurulamad\u0131\u011f\u0131nda kriz ile kurulur.<\/p>\n

D\u00f6viz kurlar\u0131na kal\u0131c\u0131 istikrar kazand\u0131racak bir kur politikas\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131. Kur art\u0131\u015f\u0131 ve enflasyon ikilisinden, ilk azalan\u0131n kur art\u0131\u015f\u0131 olmas\u0131 halinde cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fcyece\u011fi a\u00e7\u0131k oldu\u011funa g\u00f6re, ilk d\u00fc\u015fenin enflasyon olmas\u0131 gerekiyordu. D\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n kal\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc i\u00e7in \u00f6nce enflasyon kur art\u0131\u015f\u0131n\u0131n alt\u0131nda kalmal\u0131, de\u011fer yitiren TL ile cari a\u00e7\u0131k kapanmal\u0131yd\u0131. Cari dengeye yakla\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a, d\u00f6viz rezervleri \u00fczerindeki bask\u0131 kalkacak, d\u00f6viz kuru art\u0131\u015f\u0131 ihtiyac\u0131 ortadan kalkacakt\u0131.<\/p>\n

Kurdaki art\u0131\u015f\u0131n devam etmesi, enflasyon kur sarmal\u0131na yol a\u00e7\u0131yordu. Sarmala girmemek i\u00e7in d\u00f6viz kurlar\u0131ndaki art\u0131\u015f\u0131n zay\u0131f talep ortam\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. D\u00f6viz kurlar\u0131 kademeli yukar\u0131 b\u0131rak\u0131l\u0131rken, bir taraftan da talep k\u0131s\u0131lmal\u0131yd\u0131. Y\u00fczde 1-2\u2019lik b\u00fcy\u00fcmede, enflasyon kur art\u0131\u015f\u0131n\u0131 takip edemez, ekonomi cari dengeye yakla\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Bir defa cari dengeye gelindikten sonra daha fazla kur art\u0131\u015f\u0131na ihtiya\u00e7 kalmayacak, d\u00f6viz kurlar\u0131 istikrar kazanacakt\u0131. \u0130stikrar\u0131 g\u00f6ren yabanc\u0131 sermayenin giri\u015fi ile birlikte TL\u2019de bir de\u011ferlenmeye gidilmesi bu a\u015famadan sonra m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n

Politika yap\u0131c\u0131lar, s\u0131ralamay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek, talebi hi\u00e7 k\u0131smadan yabanc\u0131y\u0131 \u00e7ekmek istediler. Bu gayret, her defas\u0131nda yeni kur ataklar\u0131 ile sonu\u00e7land\u0131. \u00d6nce yabanc\u0131 gelsin, TL daha da de\u011ferlensin, enflasyon talep hi\u00e7 k\u0131s\u0131lmadan d\u00fc\u015fs\u00fcn istendi. Ancak, hali haz\u0131rda ekonomi cari a\u00e7\u0131k verirken, kuru enflasyonun alt\u0131nda artan bir ekonomide cari a\u00e7\u0131\u011f\u0131n daha fazla geni\u015flemesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olaca\u011f\u0131ndan, yabanc\u0131n\u0131n gelmeyece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

8) Canl\u0131 talep ortam\u0131nda kuru enflasyonun \u00fczerinde art\u0131rsak, yabanc\u0131 gelir miydi? Bu da ekonomi y\u00f6netimindeki de\u011fi\u015fimin ard\u0131ndan, Haziran Temmuz 2023\u2019te denendi. D\u00f6viz kurlar\u0131 %30 \u00fczerinde yukar\u0131 b\u0131rak\u0131ld\u0131. Enflasyon, d\u00f6viz kurlar\u0131ndaki art\u0131\u015f\u0131 bir ay geriden takip etti\u011fi i\u00e7in, TL\u2019deki reel de\u011fer kayb\u0131 \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrd\u00fc. Kur art\u0131\u015f\u0131 ile pahalanan ithalat fiyatlar\u0131n\u0131 yurt i\u00e7indeki fiyatlar birka\u00e7 ay i\u00e7inde yakalad\u0131. \u0130hracat\u00e7\u0131 i\u00e7in yurt i\u00e7ine sat\u0131\u015f yapmak, ithalat\u00e7\u0131 i\u00e7in ise ithalat yapmak tekrar cazip hale geldi. TL\u2019deki de\u011fer kayb\u0131n\u0131n k\u0131sa s\u00fcrmesi, cari a\u00e7\u0131kta kal\u0131c\u0131 bir iyile\u015fme olmayaca\u011f\u0131 beklentilerini g\u00fc\u00e7lendirdi. Bu \u015fartlarda, kal\u0131c\u0131 yabanc\u0131 giri\u015fi beklenemezdi.<\/p>\n

Kur enflasyon ili\u015fkisi her zaman zararl\u0131 de\u011fil, do\u011fru uygulamalarla politikaya hizmet eder hale getirilebilir. Y\u00fczde 70 d\u00fczeyindeki enflasyonu sadece talep k\u0131sarak d\u00fc\u015f\u00fcrmek resesyonla sonu\u00e7lan\u0131r. Enflasyonla m\u00fccadelede, kur enflasyon ili\u015fkisinden yararlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, talep cari dengelenme i\u00e7in k\u0131s\u0131l\u0131r. Cari dengeye kademeli kur art\u0131\u015f\u0131na e\u015flik eden \u0131l\u0131ml\u0131 yava\u015flama ile ula\u015f\u0131labilir. Bu a\u015famadan sonra, enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in daha fazla talep k\u0131smaya ihtiya\u00e7 duyulmaz. Cari dengede, kurlar \u00fczerindeki bask\u0131 kalkar, enflasyon kur ili\u015fkisi politika lehine \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar. D\u00f6viz kurlar\u0131 istikrar kazand\u0131k\u00e7a enflasyon da d\u00fc\u015fer. Dengelenmeyi g\u00f6ren yabanc\u0131n\u0131n da gelmesiyle, finanse edilen bir cari a\u00e7\u0131k e\u015fli\u011finde, TL\u2019de ger\u00e7ekle\u015fecek de\u011ferlenme, enflasyonu tek haneye kadar getirir.<\/p>\n

9) %40\u2019\u0131 ge\u00e7en enflasyon kar\u015f\u0131s\u0131nda neden pozitif reel faiz vermek yerine kur politikas\u0131 tercih edilmelidir?<\/p>\n

Banka bilan\u00e7olar\u0131nda belirleyici olan pasifteki mevduat\u0131n para birimidir. Tasarruf sahipleri, stabil para birimini tercih eder. Y\u00fcksek faiz \u00f6dese dahi, enflasyonu y\u00fcksek para birimi tercih edilmez. TL\u2019ye ge\u00e7i\u015f ancak \u00e7ok y\u00fcksek reel faizle m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Y\u00fcksek reel faizin bedeli de a\u011f\u0131r olur. Y\u00fcksek reel faizi banka kredi alanlara yans\u0131taca\u011f\u0131ndan, bir s\u00fcre sonra kredi bat\u0131klar\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Tasarruf sahipleri TL stabil bir para birimi haline geldi\u011fi g\u00fcn tekrar TL\u2019yi tercih etmeye ba\u015flayacakt\u0131r. Yerel para ancak enflasyon d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde stabil hale gelebilir. Enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in ki\u015fileri \u00f6ncelikle TL tutmaya y\u00f6nlendirmek \u00e7ok maliyetli ve her defas\u0131nda b\u00fcy\u00fck kredi bat\u0131klar\u0131 ile sonu\u00e7lanan bir politikad\u0131r.<\/p>\n

Enflasyonun %70\u2019e gitti\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, politika faizinin %45\u2019te tutuldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Politika faizi %80\u2019e \u00e7\u0131kar\u0131larak enflasyon d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclebilir; ancak enflasyonun d\u00fc\u015fmesi s\u00fcrecinde ortaya \u00e7\u0131kacak a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcksek reel faizler bor\u00e7lular\u0131n bor\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6demesini de imkans\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131r. Bu nedenle, para politikas\u0131n\u0131n kur politikas\u0131 ile takviye edilmesi \u015fart.<\/p>\n

Bir para birimi cinsinden talep en etkin ve maliyetsiz yine o para birimi cinsinden kar\u015f\u0131lanabilir. Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de tasarruf sahiplerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 d\u00f6viz ve alt\u0131na faiz dahi talep etmiyor. Yast\u0131k alt\u0131nda bu kadar d\u00f6viz ve alt\u0131n tutulmas\u0131n\u0131n bir nedeni de ilave bir getiri beklentisi olmamas\u0131. Ki\u015filer, sadece tasarruflar\u0131n\u0131n erimemesi i\u00e7in d\u00f6viz ve alt\u0131n tutuyor. Bu \u015fartlarda, d\u00f6viz kredisi veren bankan\u0131n pasif maliyeti de d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fundan, firmalar\u0131 d\u00f6viz kredilerine te\u015fvik etmek etkin sonu\u00e7 verecektir. Banka her kredi arz etti\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan yeni d\u00f6viz mevduat\u0131na hi\u00e7 faiz \u00f6demeyecek veya \u00e7ok c\u00fczi bir faiz \u00f6deyecektir.<\/p>\n

10) Kur ataklar\u0131 olmas\u0131n diye d\u00f6viz kredisi kullan\u0131m\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamak kendi kendini ger\u00e7ekle\u015ftiren kehanettir. D\u00f6viz kredisi arz\u0131n\u0131n yava\u015flamas\u0131, i\u00e7eride d\u00f6viz mevduat\u0131 arz\u0131n\u0131n yava\u015flamas\u0131 anlam\u0131na gelir. Daha da ileri giderek, mevcut d\u00f6viz kredisi hacminin k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclmesi, yurt i\u00e7i kaynakl\u0131 d\u00f6viz hacminin de azalmas\u0131na yol a\u00e7ar.<\/p>\n

2008 y\u0131l\u0131nda, hane halk\u0131n\u0131n d\u00f6viz kredisi \u00e7ekmesinin yasaklanmas\u0131 d\u00f6viz arz\u0131 \u00fczerinde etkili olmad\u0131. Hane halk\u0131 kredileri, toplam kredi hacminin sadece %20\u2019sini olu\u015fturdu\u011fu i\u00e7in bu kesimin d\u00f6viz kredisi \u00e7ekmesi \u00fczerindeki yasa\u011f\u0131n devam ettirilmesinde bir sak\u0131nca yok. Buna mukabil, Nisan 2018\u2019de, d\u00f6viz geliri olmayan firmalar\u0131n d\u00f6viz kredisi \u00e7ekmelerinin yasaklanmas\u0131, d\u00f6viz kredisi hacminde ciddi bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe yol a\u00e7t\u0131. D\u00f6viz mevduat\u0131 d\u00f6viz kredileri artt\u0131k\u00e7a artar, d\u00f6viz kredileri azald\u0131k\u00e7a azal\u0131r demi\u015ftik. Firmalar, d\u00f6viz kredilerini piyasadan sat\u0131n ald\u0131klar\u0131 d\u00f6viz mevduatlar\u0131yla \u00f6dediler. Bunun sonucunda, firmalar\u0131n d\u00f6viz pozisyonu 2017 ve 2022 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 100 milyar dolar artt\u0131. Yurt i\u00e7i kaynakl\u0131 100 milyar dolar\u0131n buharla\u015fmas\u0131, 2018-2022 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fanan kur ataklar\u0131n\u0131n \u00fczerinde durulmayan \u00f6nemli nedenlerinden biri oldu.<\/p>\n

Banka bilan\u00e7olar\u0131nda belirleyici taraf pasiftir. Halk o veya bu nedenle d\u00f6viz tutmak istiyorsa, aktif bu ihtiyaca cevap vermek zorundad\u0131r. Aksi takdirde, \u00f6zel sekt\u00f6r taraf\u0131ndan \u00fcretilmeyen d\u00f6viz, kamu kesimi taraf\u0131ndan \u00fcretilmek zorunda kal\u0131n\u0131r. KKM, d\u00f6viz kredilerinin azalmas\u0131n\u0131n bir sonucudur. \u0130\u00e7eride d\u00f6viz, firmalar\u0131n d\u00f6viz kredisi \u00e7ekerek a\u00e7\u0131k pozisyona d\u00fc\u015fmesiyle bas\u0131lmay\u0131nca, kamunun swap, KKM ve eurobond ihra\u00e7lar\u0131yla a\u00e7\u0131k pozisyona d\u00fc\u015fmesi sonucunda bas\u0131ld\u0131.<\/p>\n

11) Kur taraf\u0131nda ba\u015fa gelenler, sadece yeni ekonomi modelinin eksikli\u011finden kaynaklanmad\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin bir kur politikas\u0131 yoktu. Serbest kur rejiminin kendisi kur politikas\u0131 zannedildi. \u0130\u00e7eriden veya d\u0131\u015far\u0131dan gelecek ani d\u00f6viz talebinin y\u00f6netilmesine dair ara\u00e7lar geli\u015ftirilmedi. D\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n sadece TL\u2019ye reel faiz vererek y\u00f6netilebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

KKM\u2019yi ele\u015ftirenlerin ayn\u0131 zamanda d\u00f6viz kredilerine kar\u015f\u0131 olmas\u0131, KKM\u2019nin fonksiyonunun anla\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na geliyor. KKM ihtiyac\u0131, sadece s\u00fcper eksi reel faiz d\u00f6neminde ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. Sermaye ak\u0131mlar\u0131n\u0131n serbest oldu\u011fu her \u00fclkede, ani sermaye \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 kur ataklar\u0131na yol a\u00e7ar. Y\u00fcksek faiz vererek, ani sermaye \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131n engellenemedi\u011fi defaten g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Her ani \u00e7\u0131k\u0131\u015fta, kur enflasyon sarmal\u0131na girilmemek i\u00e7in ekonomi yava\u015flat\u0131lmak zorunda kal\u0131nd\u0131. Ekonominin performans\u0131 adeta yabanc\u0131n\u0131n insaf\u0131na kald\u0131.<\/p>\n

D\u00f6viz talebine kendi nevinden yani d\u00f6viz arz\u0131 ile kar\u015f\u0131l\u0131k verilmesi gerekir. Bu nedenle, ana ak\u0131m politikaya d\u00f6n\u00fclse dahi, T\u00fcrkiye\u2019nin kur politikas\u0131na ve ara\u00e7lar\u0131na olan ihtiyac\u0131 ortadan kalkmaz.<\/p>\n

12) KKM\u2019nin maliyetine gelecek olursak, KKM\u2019nin maliyetinin ne oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmad\u0131. KKM\u2019nin maliyetini anlamak i\u00e7in KKM\u2019den kimin fayda elde etti\u011fini anlamak gerekir. KKM sahiplerine \u00f6denen kur fark\u0131, KKM sahipleri i\u00e7in ekstra bir kazan\u00e7 de\u011fildi. KKM sahipleri, TL reel faizleri s\u00fcper d\u00fc\u015f\u00fckken ancak mevduatlar\u0131n\u0131n reel de\u011ferini koruyabildi.<\/p>\n

KKM\u2019den karl\u0131 \u00e7\u0131kanlar\u0131, banka bilan\u00e7olar\u0131n\u0131n aktif taraf\u0131nda aramak gerekir. Bankalar, KKM\u2019ye \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck faiz \u00f6dedi\u011fi i\u00e7in pasif maliyetini \u00e7ok a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7ekebiliyor, buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00e7ok uygun faizli kredi kulland\u0131rabiliyordu. KKM\u2019nin maliyeti kredi s\u00fcbvansiyonudur<\/a>.<\/u> KKM\u2019den karl\u0131 \u00e7\u0131kanlar da KKM sahipleri de\u011fil, \u00e7ok uygun maliyetle kredi \u00e7ekenlerdir. Kredilerin %80\u2019i ticari oldu\u011fu i\u00e7in, KKM\u2019den karl\u0131 \u00e7\u0131kan ticari kesim oldu.<\/p>\n

Kredi s\u00fcbvansiyonu her \u015fartta k\u00f6t\u00fcd\u00fcr denemeyece\u011fi i\u00e7in KKM de her \u015fartta k\u00f6t\u00fcd\u00fcr denemez. KKM, T\u00fcrkiye\u2019nin kronik arz yetmezli\u011fini a\u015fmas\u0131 i\u00e7in stratejik bir ara\u00e7t\u0131r. Maalesef, do\u011fru kullan\u0131lamad\u0131. KKM ile i\u015fletme sermayesini fonlayan krediler s\u00fcbvanse edilmese, sadece yat\u0131r\u0131m kredileri s\u00fcbvanse edilse, hem yat\u0131r\u0131mlar daha fazla artar, hem de KKM maliyeti bu kadar y\u00fcksek olmazd\u0131. Sadece yat\u0131r\u0131m kredilerinin s\u00fcbvanse edildi\u011fi bir kurguda, mevduat faizlerini bu kadar d\u00fc\u015f\u00fck tutmak gerekmezdi. Daha y\u00fcksek mevduat faizlerinde, kamunun \u00f6deyece\u011fi kur fark\u0131 da azal\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Bu yazd\u0131klar\u0131m\u0131z bug\u00fcn de ge\u00e7erli. Politika faizi %45\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015fken, KKM maliyeti \u00e7ok daha s\u0131n\u0131rl\u0131 olacakt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, halen krediler desteklenirken yat\u0131r\u0131m ve yat\u0131r\u0131m d\u0131\u015f\u0131 ayr\u0131m\u0131na gidilmemesi, arz y\u00f6nl\u00fc politikalar\u0131n etkinli\u011fine ket vurmaktad\u0131r. \u0130\u015fletme sermayesini fonlayan krediler, firmalar\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan karlar\u0131n\u0131 patronlar\u0131na aktarmalar\u0131na ve patronlar\u0131n harcamalar\u0131n\u0131 art\u0131rmalar\u0131na olanak tan\u0131maktad\u0131r. Bizatihi d\u00fc\u015f\u00fck faizli kredi de bir kar etme arac\u0131 haline geldi\u011finden, i\u015fletme sermayesini fonlayan krediler, talebi art\u0131r\u0131c\u0131 y\u00f6nde etki yapar.<\/p>\n

\u00d6zetle, yeni ekonomi modeli, d\u00fc\u015f\u00fck faizin canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131mlar yoluyla enflasyonu d\u00fc\u015f\u00fcrebilirdi. Ancak, d\u00fc\u015f\u00fck faizden d\u00fc\u015f\u00fck enflasyona giden s\u00fcre\u00e7te temizlenmesi gereken may\u0131nlar vard\u0131:<\/p>\n